Hannes Hafstein og kvenfrelsið
Hannes Hafstein var einn þeirra karla sem létu sig réttindi kvenna varða.
Hann las yfir fyrirlestur Bríetar Bjarnhéðinsdóttur í desember 1887, hann átti heiðurinn af nýrri reglugerð um Lærða skólann árið 1904 sem veitti piltum og stúlkum jafnan aðgang að skólanum og hann lagði fram frumvarp á Alþingi árið 1911, að undirlagi Bríetar, sem veitti konum rétt til menntunar og embætta án nokkurra takmarkana.
Þrátt fyrir þetta hefur lítið verið ritað um hlutdeild hans í kvenfrelsismálinu að undanskilinni umfjöllun í sögu Kvenréttindafélags Íslands eftir Sigríði Th. Erlendsdóttur sagnfræðing og í ævisögu Bríetar Bjarnhéðinsdóttur sem sonardóttir hennar, Bríet Héðinsdóttir leikkona, skráði. Hér er ekki rúm til þess að fjalla ítarlega um málið heldur verður aðeins tæpt á líklegum áhrifavöldum, ekki síst þeim merku konum sem voru í stórfjölskyldu Hannesar.
Fyrsta ber að sjálfsögðu að nefna móður hans, Kristjönu Gunnarsdóttur Havstein, sem ung giftist sér miklu eldri manni Pétri Havstein amtmanni á Möðruvöllum. Hjónaband Kristjönu og Péturs var ekki dans á rósum, en Kristjana stóð erfiðleikana af sér. Hún varð ekkja 1875 og fluttist ári síðar að Syðra-Laugalandi í Eyjafirði þar sem hún vann að stofnun kvennaskóla ásamt Eggerti bróður sínum og fleira fólki, setti m.a. saman og lagði fram tillögu um skipulag og rekstur skólans. Skólinn tók til starfa 1877 og skólastýra varð Valgerður Þorsteinsdóttir, stjúpsystir Kristjönu og Eggerts, en hún var jafnframt ekkja eftir bróður þeirra, séra Gunnar Gunnarsson. Hér er nauðsynlegt að skýra stuttlega þessi fjölskyldutengsl. Þau eru til komin vegna þess að að móðir Kristjönu, Jóhanna Gunnlaugsdóttir í Laufási, giftist árið 1854 séra Þorsteini Pálssyni á Hálsi í Fnjóskadal. Bæði höfðu misst fyrri maka sína árið áður. Jóhanna átti fimm börn (eina dóttur og fjóra syni) og Þorsteinn önnur fimm (fjórar dætur og einn son) og því var með hjónabandi þeirra steypt saman hópi hálffullorðinna og efnilegra ungmenna. Svo fór að tvær af dætrum Þorsteins á Hálsi giftust sonum Jóhönnu: Halldóra Þorsteinsdóttir giftist Tryggva Gunnarssyni, síðar bankastjóra, og áðurnefnd Valgerður Gunnari.
Önnur kona sem vafalaust hefur haft áhrif á Hannes var Þórunn hálfsystir hans, en hún var dóttir Péturs Hafstein og fyrstu konu hans, Guðrúnar Stephensen. Þórunn var fædd 1850 og því ellefu árum eldri en Hannes. Hún var send til náms í Kaupmannahöfn fljótlega eftir fermingu þar sem hún gekk í skóla fröken Natalie Zahle. Skóli fröken Zahle var kvennaskóli þar sem áhersla var lögð á að mennta stúlkur til að takast á við hlutverk sitt sem mæður og húsmæður. Áhersla á bóklegt nám var mikil því fröken Zahle taldi mikilvægt að jafnræði væri með hjónum á andlega sviðinu og fáeinum árum áður en Þórunn fór utan hafði fröken Zahle komið á fót kennaradeild og útskrifaði þaðan kennslukonur. Í skóla Zahle var því rík áhersla lögð á að konur væru vel að sér bæði til munns og handa og gætu, ef á þyrfti að halda, séð fyrir sér sjálfar með t.d. kennslustörfum. Þórunn Hafstein giftist Jónasi Jónassen, síðar landlækni, árið 1871 og bar nafn hans eftir það.
Þórunn tilheyrði hópi heldri kvenna bæjarins og fór framarlega í flokki þegar Thorvaldsensfélagið var stofnað árið 1875, en konurnar sem að því stóðu vildu láta eitthvað gott af sér leiða. Þórunn var kjörin formaður og gengdi því starfi til æviloka 1922. Í fyrstu lögum Thorvaldsensfélagins sagði að markmið þess væri að efla menntun fátækra ungra stúlkna, sem ekki ættu auðvelt með að öðlast hana á annan hátt. Í samræmi við þetta bauð félagið fátækum stúlkum, 7-14 ára, upp á ókeypis kennslu í saumaskap og prjóni frá 1877. Þessi kennsla festi sig í sessi og naut mikilla vinsælda og var handavinnuskólinn starfræktur samfleytt til ársins 1903. Með þessari tilsögn var fátækum stúlkum auðveldað að sjá sér farborða með launavinnu. Jafnframt þessu gerðu félagskonur tilraun til þess að reka svokallaðan sunnudagaskóla fyrir konur þar sem kenna átti skrift, reikning og réttritun, dönsku ef þess yrði óskað og einnig dálítið í hannyrðum. Kennslan var ókeypis og aldurstakmark 14 ár. Heimildir benda til að skólinn hafi verið rekinn í febrúar og mars 1880 og 1881 en síðan lagst niður vegna lélegrar aðsóknar. Vinnukonur voru fjölmennastar í hópi þeirra sem sótti skólann.
Hannes Hafstein bjó hjá Þórunni systur sinni meðan hann var við nám í Lærða skólanum 1874-1880. Hann hefur því vitað af áhuga systur sinnar á menntun og framför kvenþjóðarinnar og þekkt starfsemi Thorvaldsensfélagsins.
Ekki verður gerð tilraun til þess hér að meta áhrif Kaupmannahafnaráranna á viðhorf Hannesar til kvenfrelsismálsins en ljóst er að ytra komst hann, eins og aðrir íslenskir stúdentar á þessum tíma, í kynni við nýja strauma og stefnur. Og í Kaupmannahöfn voru þá þegar starfrækt kvenréttindafélög og gefin út kvennablöð.
Kynni þeirra Bríetar Bjarnhéðinsdóttur og Hannesar Hafstein má líklega rekja til þess er Bríet var í vist hjá frænda sínum Arnljóti Ólafssyni alþingismanni á Bægisá 1878-1880. Arnljótur var kvæntur Hólmfríði Þorsteinsdóttur, einni áðurnefndra stjúpsystra Kristjönu, móður Hannesar. Gera má ráð fyrir tíðum samskiptum milli heimilanna að Bægisá og Laugalandi þar sem Kristjana bjó til 1880. Óvíst er hvort Bríet hitti Hannes, sem var að mestu við nám í Reykjavík á þessum tíma, en næsta víst er að hún hefur haft kynni af Kristjönu Hafstein. Veturinn 1880-1881 var Bríet í Kvennaskólanum að Laugalandi þar sem Valgerður systir Hólmfríðar, og stjúpsystir Kristjönu, réði ríkjum.
Árið 1887 var Bríet sest að í Reykjavík og bjó í sama húsi og Kristjana Hafstein og börn hennar, þar á meðal Hannes. Það hefur líklega verið vegna kynna hennar af Kristjönu og tengslum við fjölskyldu hennar sem Bríet fékk Hannes til þess að lesa yfir fyrirlestur sinn um hagi og réttindi kvenna, aðeins nokkrum klukkustundum áður en hún átti að stíga í pontu í Góðtemplarahúsinu 30. desember. Hannes gerði engar athugasemdir við fyrirlesturinn.
Litlum sögum fer af afskiptum Hannesar af kvenréttindum næstu áratugi en konurnar í stórfjölskyldu hans héldu áfram að vinna að menntun og framför kvenna. Móðir hans var meðal þeirra kvenna í Hinu íslenska kvenfélagi sem skrifuðu undir áskorun til kvenna í apríl 1894 þess efnis að konur söfnuðu fé til styrktar stofnunar íslenskum háskóla. Í áskoruninni kemur jafnframt fram að þegar háskólamálinu sleppti myndi Hið íslenska kvenfélag beina kröftum sínum að því að lyfta kvenþjóðinni "á hærra stig andlegs þroska og menningar". Og Sigríður Þorsteinsdóttir, ein stjúpsystra móður Hannesar hóf útgáfu kvennablaðsins Framsóknar ásamt Ingibjörgu Skaftadóttur dóttur sinni árið 1895.
Árið 1904, þá nýorðinn fyrsti ráðherra Íslands, setti Hannes fram nýja reglugerð fyrir Lærða skólann í Reykjavík (sem upp frá þessu nefndist menntaskóli). Þar er kveðið á um að skólinn skyldi vera opinn bæði piltum og stúlkum. Í ferð sem Bríet Bjarnhéðinsdóttir fór í til Norðurlanda þetta sama ár sagði hún að áður en hún fór utan hafi henni verið sýnt uppkast að breytingum sem gera átti á íslenska skólakerfinu þannig að skólarnir yrðu opnir báðum kynjum. Það virðist því ljóst að Hannes hefur sýnt henni, og ef til vill borið undir hana, þessa mikilvægu breytingu. Þá mætti jafnvel spyrja hvort Bríet hafi haft frumkvæðið að því að þessi breyting yrði gerð því Laufey Valdimarsdóttir, dóttir Bríetar, lauk barnaskólaprófi þetta sama vor og settist svo, fyrst kvenna, á skólabekk í Menntaskólanum haustið 1904.
Árið 1911 lagði Hannes fram á Alþingi frumvarp til laga um rétt kvenna til menntunar og embætta. Miklar umræður urðu um það mál enda þótti sumum þingmönnum fulllangt gengið. Sá sem hæst hafði taldi Hannes þjóna eigin hagsmunum með því að leggja fram þetta frumvarp því hann ætti dóttur sem væri við nám í Menntaskólanum. Þingmaðurinn sagði að Hannes hefði ekkert gert í þágu menntunar kvenna í ráðherratíð sinni og minntist á "einstæðingsekkju" úti í bæ sem hefði stritað við að kosta dóttur sína til náms í Menntaskólanum án þess að fá nokkurn styrk frá stjórninni. Það fór ekki fram hjá neinum að hér var vísað til Bríetar Bjarnhéðinsdóttur og Laufeyjar dóttur hennar. Það gustaði nokkuð af svari Hannesar sem sagðist ekki hirða um að svara því hvort hann hefði rankað við sér við það að dóttir hans hóf nám í menntaskólanum en hvað Bríeti og Laufeyju varðaði sagði hann:
Stúlkan, sem hann talaði um, naut einmitt námsstyrks í Menntaskólanum, en þegar hún var orðin stúdent, sigldi hún til Kaupmannahafnarháskóla og þar hefir hún engan styrk fengið. Það er einmitt móðir þessarar ungu stúlku, sem hefir vakið mig til þess að flytja þetta frumvarp nú, og ég geri það í sambandi við þau pólitísku réttindi, sem ég býst við að þetta þing samþykki konum til handa.
Pólitísku réttindin sem Hannes nefndi er kosningaréttur kvenna til Alþingis, sem, þegar á reyndi, fékkst ekki staðfestur þetta árið. Af orðum Hannesar er ljóst að það var Bríet sem fékk hann til að flytja frumvarpið og það hefur hann gert með glöðu geði, kannski ekki síst vegna þess að ein dætra hans var komin í Menntaskólann. Fimm stúlkur átti hann til viðbótar þegar þarna var komið sögu og ein var ófædd. Það er varla furða að maður sem alinn var upp af og tengdur jafnmörgum baráttukonum, og margra dætra faðir, láti sig réttindi þeirra og framtíðarmöguleika nokkru varða. Og þess má geta hér að Þórunn dóttir Hannesar innritaðist í Háskóla Íslands árið 1915, í lagadeild fyrst kvenna eftir því sem best verður séð. Þórunn lét hins vegar þegar á reyndi nægja að ljúka prófi í forspjallsvísindum, eins og algengast var hjá konum fyrstu tvo áratugina sem skólinn starfaði.
Í áðurnefndri þingræðu sagði Hannes: En hitt viljum við koma í veg fyrir, að kona, sem sækir um embætti og bæði andans og líkamans burðum er hæfari en mótkandidatinn, sé útilokuð af þeirri ástæðu einni, að hún er kona. Slíkt er hið hróplegasta ranglæti, sem mér finst heilög skylda að nema úr lögum sem fyrst.
Bríet sat á þingpöllum og fylgdist með umræðunum. Hún skrifaði Laufeyju, sem þá var í Kaupmannahöfn, nákvæmar lýsingar á atburðarásinni. Og þegar málið var í höfn skrifaði hún: "Húrra fyrir okkur konum! Og dálítið húrra fyrir okkur Hannesi Hafstein! Mér sem átti upptökin og fékk hann til að flytja það og honum einkum sem gerði það svona vel." Kvenréttindafélagskonur sendu Hannesi þakkarávarp að launum og rósir sendi Bríet honum í nafni kvenna.
Samskiptum Bríetar og Hannesar var ekki lokið. Hann átti heiðurinn af því að útvega henni fararstyrk á þing Alþjóðasamtaka kvenréttindafélaga í Búdapest árið 1913, og ráðlagði henni meira að segja hverju hún skyldi klæðast, eins og Bríet Héðinsdóttir lýsir skemmtilega í bók sinni um ömmu sína og nöfnu. Og árið 1916 braut Bríet þá meginreglu sína að fylgja engum stjórnmálaflokki að málum, sem hún hafði talið farsælast meðan konur væru að ná fram réttindum sínum, og settist í fjórða sæti á lista Heimastjórnarflokks Hannesar fyrir Alþingiskosningar.
Minningarsjóður Hannesar Hafstein
Þótt ekki væri full samstaða um það meðal kvenna var stofnaður sjóður til heiðurs Hannesi á fimmtugsafmæli hans í desember 1911 og var það gert í þakkarskyni fyrir framlag hans til menntunar kvenna. Sjóðnum skyldi "varið til styrktar íslenskum kvenmönnum, sem stunda nám við Háskóla Íslands". Minningarsjóður Hannesar Hafstein var afhentur Háskóla Íslands í febrúar 1912 en ekki mátti úthluta styrkjum úr honum fyrr en hann hafði náð ákveðinni upphæð og átti Háskólaráð að ákveða eftir hvaða reglum skyldi farið við úthlutun. Þá mátti, þætti ráðinu ekki þörf á úthlutun námsstyrkja, veita verðlaun "eða styðja vísindalega starfsemi íslenskra kvenna, er útskrifaðar sjeu frá Háskóla Íslands, eða styrkja þær til utanfarar í vísindalegu skyni".
Eftir því sem best verður séð var í fyrsta skipti veittur styrkur úr sjóði Hannesar Hafstein vorið 1930 og fengu þá læknanemarnir Jóhanna Guðmundsdóttir og María Hallgrímsdóttir kr. 380 hvor.
Minningarsjóður Hannesar Hafstein hefur án efa skipt stúdínur verulega máli meðan hann var við lýði en líkt og annar merkur sjóður sem styðja átti og styrkja konur til náms, Háskólasjóður Hins íslenska kvenfélags, rann hann saman við aðra smærri sjóði upp úr 1970 og er nú hluti af Sjóðasafni Háskóla Íslands.
