Royalistmálið. Aðför Hannesar Hafstein að breskum togara á Dýrafirði árið 1899.

Inngangur

Árið 1889 reyndu breskir togarar fyrst að veiða með botnvörpu hér við land og innan fárra ára voru þeir farnir að sækja á Íslandsmið í stórum stíl.[1] Þrengdu þeir þá að Íslendingum sem enn voru aðeins í skaki á bátsskeljum sínum og skútum. Alþingi vildi verja fiskimiðin og setti um það lög, en Bretar sendu litla flotadeild í heimsóknir hingað til lands, 1896 og aftur ári síðar. Herskipin voru „bein ögrun við hafréttarstefnu dansk-íslenskra yfirvalda,” skrifaði Gísli Ágúst Gunnlaugsson sagnfræðingur í rannsókn sinni á flotakomunum.[2] Skipin gerðu sitt gagn; þau sýndu mátt Breta og megin á höfunum og leiddu til þess að Íslendingar urðu að láta undan síga í baráttunni gegn togveiðum Breta, allt upp í landsteina. Sumarið 1899 fullyrti skipstjóri á breska beitiskipinu HMS Galatea, sem fylgdist með fiskveiðum Breta hér við land, að togararnir sniðgengu allar reglur um landhelgi og veiddu þar sem þeim sýndist hvenær sem færi gæfist.[3]

Eitt sinn hafði íslenskt yfirvald þó betur í baráttunni við breska landhelgisbrjóta: sumarið 1897 reyndi togarinn Oregon frá Hull fyrir sér með veiðar í Skjálfandaflóa en sýslumaður Þingeyinga, Steingrímur Jónsson frá Gautlöndum, réðst til uppgöngu í hann í krafti embættis síns, færði til hafnar, gerði upptæk veiðarfæri og sektaði fyrir ólöglegar veiðar í íslenskri landhelgi. Þótti Íslendingum framganga Steingríms öll hin glæsilegasta.[4]

„Oyali” uppi við landsteina

 Sumarið 1899 munu enskir togarar fyrst hafa haldið á Vestfjarðamið.[5] Í október, líkast til sjötta dag mánaðarins, kom einn þeirra inn á Dýrafjörð og var þar að kolaveiðum í tvo daga. Fjörðurinn er þröngur og mynni hans aðeins um þriggja til fjögurra mílna vítt svo hann togaði lengst inni í landhelgi, jafnvel þótt miðað væri við hina þröngu þriggja mílna lögsögu sem Bretar aðhyltust. Ekki virtust skipsmenn þó óttast að vera sóttir til saka fyrir landhelgisbrot; að þessum veiðiskap loknum fór skipstjórinn í land á Þingeyri, keypti eitthvert smáræði í versluninni þar og pantaði tunnur undir vatn. Hann hét Carl August Nilsson (stundum nefndur Nilson eða Nielson í heimildum, en oftast Nilsson) og var sænskur að uppruna. Hann sýndi ekki skipsskjöl og greiddi ekki lögbundin gjöld, en kvaðst mundu gera það daginn eftir þegar vatnið yrði sótt. Þótti mönnum þetta grunsamlegt, og þá ekki síður nafn togarans og númer, „Oyali” 42. Hafði greinilega verið málað yfir hvort tveggja að hluta.[6] (Seinna kom í ljós að þetta var togarinn Royalist H 428, 183 rúmlesta stálskip í eigu útgerðarmannsins Georges Waltons í Hull. Það var smíðað þar ári fyrr, með 58 hestafla gufuvél og gekk tíu mílur.)[7] Næsta morgun var togarinn horfinn á braut.

Fyrr um sumarið hafði Nilsson áður leikið þann leik sunnar á Vestfjörðum að sýna ekki skjöl og svíkjast um að greiða það sem honum bar, og var „kunnur þar vestra að hverskonar þrjótshætti,” eins og síðar sagði.[8] Suður með sjó höfðu menn einnig komist í kynni við „hrakmennið Nielson” sem sveikst um að standa skil á lögbundnum gjöldum og fiskaði uppi í landsteinum.[9] Um vorið hafði danska varðskipið Heimdallur tekið annan togara, sem Svíinn stýrði, í landhelgi og hlaut hann sekt fyrir, að vísu mjög lága að margra mati.[10]

Líkt og gerðist og gekk um þetta leyti naut Nilsson liðsinnis Íslendinga í veiðiskap sínum. Fiskilóðs á „Oyali” var íslenskur maður, Valdimar (eða Valdemar) Rögnvaldsson úr Keflavík á Suðurnesjum.[11] Í Dýrafirði höfðu einhverjir bændur einnig átt kaup við Nilsson og félaga, þótt Dýrfirðingar bæru reyndar slíkt síðar af sínu fólki.[12] Einn hafði keypt af þeim dálítið af dægurgamalli ýsu, og var þar komið „tröllafiskiríið” svokallaða sem margir höfðu skömm á. Var þá átt við þau kaup þegar Íslendingar þágu við litlu sem engu verði þann fisk sem togaramenn hefðu ella hent.[13] Staðfest var að minnsta kosti einn annar bóndi við fjörðinn átti ýmis viðskipti við „botnverpinga”.[14] Eflaust réð sjálfsbargarviðleitni miklu um þetta og ber ekki að fordæma hana, svo mikil sem fátæktin gat verið á þessum tíma. Flestir Dýrfirðingar vildu þó sem minnst af togaranum vita og þótti súrt í broti þegar hann birtist aftur að morgni 9. október og hóf að toga inn og út fjörðinn. Þessi landhelgisbrjótur var greinilega óvenju óforskammaður og Jóhannesi Ólafssyni, hreppstjóra í Þingeyrarhreppi, var nóg boðið. Ekki var að sjá að skipstjórinn á „Oyali” hygðist standa í skilum með hafnargjöld og annað og yfirmenn dönsku varðskipanna höfðu hvatt fólk til þess að skrá þá útlendu togara sem stunduðu ólöglegar veiðar. Þannig væri unnt að kæra skipstjórana ef þeir næðust síðar. En svo virðist sem Jóhannes hafi ekki viljað láta þar við sitja; síðla þennan dag sendi hann mann, Guðjón Sólberg Friðriksson, með hraði norður yfir heiðar til Hannesar Hafsteins, sýslumanns á Ísafirði.[15]

 Hannes var um þær mundir nafnkunnur um land allt, einkum fyrir skáldskap sinn, en eins var hann þekktur að skörungsskap í embætti sínu.[16] Þegar sendiboðinn kom til Ísafjarðar undir háttatíma um kvöldið ákvað hann strax að halda á vettvang og hafa hendur í hári landhelgisbrjótsins. Hannesi þótti auðvitað óþolandi að útlendingar væru að veiðum uppi við landsteina, og vel má vera að hann ekki viljað vera eftirbátur Steingríms sýslumanns á Húsavík sem hafði tekið Oregon tveimur árum fyrr. Hannes hafði einnig frétt af því að stuttu fyrr hefði umboðsmaður hans norður í Aðalvík freistað uppgöngu í breskan togara í landhelgi þar, til þess að komast að nafni skipsins og líta á skjöl þess. Ekki varð sú ferð til fjár, því togaramenn bjuggust til varnar með bareflum og sprautuðu heitu vatni yfir bát Íslendinganna.[17] Fannst mönnum talsverðar líkur til þess að þetta væru einn og sami togarinn, landhelgisbrjóturinn á Aðalvík og sá sem nú var að toga inni á Dýrafirði. (Síðar kom að vísu á daginn að svo var nær örugglega ekki).[18]

Kalt var í veðri um þessar mundir, frost og stinningskaldi. Utan yfir einkennisbúning sinn fór Hannes í þykkan vetrarfrakka. Þeir Guðjón lögðu svo af stað suður eftir, lögðu af stað á fjórða tímanum og voru komnir um tíuleytið til Jóhannesar hreppstjóra að Mýrum við norðanverðan Dýrafjörð.[19] Höfðu þeir þó þurft að brjótast yfir „bannsett fjöllin sem voru mjög ill yfirferðar vegna snjóþyngsla,” eins og Hannes sagði síðar frá, og sumar heimildir segja reyndar að þeir Hannes og Guðjón hafi komið að Mýrum um klukkan fjögur eftir hádegi.[20] Hvað sem því leið var „Oyali” enn að veiðum, á góðum skarkolamiðum fram af Haukadalsbót handan fjarðarins. Daginn áður hafði unglingspiltur, sem fór um borð í togarann, sagt Valdimar fiskilóðs frá því að ákveðið hefði verið að sækja sýslumann. Valdimar mun hafa látið sér frekar fátt um finnast og svarað því til að Hannes Hafstein „mundi vera seinn á fæti.”[21] Togaramenn hafa því líklega ekki gert ráð fyrir því hvað hann reyndist fljótur í ferðum og talið óhætt að toga fram eftir degi.

Um kvöldið og nóttina mun Hannes einmitt hafa haft einna mestar áhyggjur af því að togarinn væri á bak og burt morguninn eftir. Að því leyti varð hann glaður við að sjá hann enn inni á firðinum.[22] Hann mun hafa viljað halda út í togarann þegar í stað en hafði engin tök á því einn síns liðs. Engir karlmenn voru heima við að Mýrum eða á nágrannabæjum svo hann varð að bíða þess að bátar kæmu úr róðrum.[23]

Feigðarför

Einhvern tímann eftir hádegi lenti feræringur Kristjáns Ólafssonar, bónda í Meira-Garði, við Hrólfsnaust, nokkru utan við Mýrar. Formaður var Jóhannes Guðmundsson frá Bessastöðum, nýbýli í landi Mýra. Hásetar á Meiragarðsbátnum þennan róður voru Jón Þórðarson, mágur Jóhannesar, búsettur að Meira-Garði, Jón Gunnarsson, vinnumaður að Mýrum, og Guðmundur Jónsson, ungur piltur frá Lækjarósi í Dýrafirði.[24] Þegar þá bar að landi var Hannes sýslumaður þar fyrir og skipaði þeim að flytja sig út í togarann.

Seinna komst sú saga á kreik að einn bátsverji til viðbótar hefði verið í róðrinum en neitað með öllu að halda að togaranum því hann hefði dreymt illa og sæi fyrir að illt væri í vændum.[25] Ekki greina samtímaheimildir frá þessum fimmta manni og fyrirboða hans. Til dæmis segir Sighvatur Grímsson Borgfirðingur frá því í dagbók sinni – en hann var við ýmsa vinnu þar vestra um þessar mundir – að Hannes Hafstein hefði farið með „fimm menn á skipi út.”[26]

Hitt er ljóst að Jóhannes formaður og menn hans voru mjög tregir til fararinnar og í fregn Þjóðólfs af aðförinni að breska togaranum sagði að Hannes hefði ekki getað fengið fleiri en þá Jónana, Guðmund og Jóhannes formann með sér út.[27] Einhver eða einhverjir hafa því neitað að vera með í för, enda bar mönnum engin skylda til þess að hlýða kalli sýslumanns. Allir vissu sem var að útlensku landhelgisbrjótarnir gátu verið harðir í horn að taka, og höfðu kannski frétt af hátterni togaramanna á Aðalvík sem áður er getið. Þetta sama sumar höfðu Skagfirðingar líka freistað þess að sekta skipstjóra togara sem var að veiðum lengst inni á firðinum en urðu frá að hverfa. Fjórir bátar, mannaðir um fimmtíu mönnum, munu þó hafa haldið að togaranum en áhöfnin lét heitt vatn ganga yfir bátana og skipstjórinn hótaði að sigla þá niður.[28] Vissulega hafði tekist að taka Oregon á Skjálfandaflóa en þar hefði getað brugðið til beggja vona. Í frétt Fjallkonunnar af þeim atburði sagði að togaramenn hefðu borið sig illa, einkum yfir dómnum um upptöku veiðarfæra, og „kváðust halda að þeir hefðu kastað sýslumanni í sjóinn, ef þeir hefðu búizt við því auk sektanna.”[29]

Hefðu mennirnir á Meiragarðsbátnum haft sitt fram, hefðu þeir ekki lagt út árar aftur þennan dag. En Hannes Hafstein vildi ekki una því að hafa farið fýluferð, með togarann fyrir augum sér úti á firðinum. Matthías Ólafsson, samstarfsmaður hans í stjórnmálum, rak verslunina í Haukadal við Dýrafjörð og sagði síðar frá að sýslumaður hefði gengið „hart að Jóhannesi að flytja sig þangað út. Varð úr, að hann lét undan.”[30] Meiragarðsbátnum var því aftur ýtt úr vör þegar degi var tekið að halla. Auk bátsverjanna fjögurra var Guðjón Sólberg, sá sem sótt hafði Hannes til Ísafjarðar, um borð. Hannes vildi hafa hann með vegna þess að hann talaði nokkuð í ensku; hafði farið vestur til Ameríku en snúið aftur heim til Íslands.[31] (Nokkrum árum síðar fór Guðjón alfarinn aftur til Vesturheims og mun hafa látist í hárri elli, einhvern tímann á fyrsta áratugnum eftir seinni heimsstyrjöldina).[32]

Enn var vont í veðri, nokkuð sterkur vindur út fjörðinn og gekk á með kafaldsbyljum þegar Íslendingarnir héldu að togaranum. Guðjón geymdi kaskeiti sýslumanns svo lítið bar á og sjálfur klæddist Hannes Hafstein frakka sínum yfir einkennisbúninginn í þeirri von að togaramenn vissu ekki fyrir víst að þar væri yfirvaldið á ferð. Hannes hafði hugsað sér að komast á þennan hátt „óhindraður upp á skipið og síðan gjöra það sem hann áliti bezt henta til þess að fá lögunum framfylgt.”[33]

Á leiðinni út fannst Hannesi hann áfram verða var við beyg og óhug Jóhannesar og félaga hans. Í bréfi til vinar síns Georgs Brandes, rithöfundarins danska, skrifaði hann að Íslendingar kalli það feigð þegar menn finni á sér bráðan dauða. Hann hafi ekki trúað á slíkt áður en þarna úti á firðinum hafi hann séð það með eigin augum. Jóhannes formaður, sem þó þótti duglegur og frækinn sjómaður, hafi stýrt svo illa út fjörðinn að báturinn breytti sífellt um stefnu og fékk ágjöf hvað eftir annað. Ekki hafi betra tekið við eftir að segl voru felld og menn lögðust á árar. „Ég lét skammirnar dynja á honum,” skrifaði Hannes í bréfi sínu til Brandes, „og þá sáum við að hann var nábleikur í framan og skalf eins og lauf, en vildi ekki fara frá stýrinu, enda vorum við nú komnir að skipinu og leikurinn hafinn.”[34]

„Guð hjálpi mjer; þeir eru að sökkva bátnum”

 Togaramenn voru búnir til varnar. Hannesi Hafstein hafði ekki tekist að leyna á sér heimildir og gat hann sér þess réttilega til að Íslendingurinn um borð hefði þekkt hann í sjón.[35] Eftir að Meiragarðsbáturinn var kominn í sjónmál við „Oyali”, út fyrir Mýrarfell, höfðu skipverjar raðað sér upp við borðstokkinn með ýmis konar barefli í höndum, prik, járnteina og annað. Létu þeir að sögn öllum illum látum þegar báturinn var kominn að hlið skipsins, stjórnborðsmegin. Hannes og Guðjón stóðu þá í honum en hinir lágu á árum. Mönnum talaðist svo til að reynt yrði að taka kaðalenda sem hékk út af stjórnborðshlið skipsins og freista þar uppgöngu. En þegar báturinn átti örskamma leið eftir að togaranum var honum skyndilega snúið svo skuturinn sneri að bátsverjum. Hannes Hafstein skipaði þeim þá að halda í þann togvírinn sem nær þeim var og staðnæmdist báturinn við skut skipsins, undir vírnum.[36]

Hannes krafðist nú uppgöngu og kallaði, fyrst á dönsku og svo ensku, til skipstjóra sem stikaði að sögn hans reiðilega fram og aftur um stýrishúsið.[37] Orðum sýslumanns var í engu sinnt. Þvert á móti urðu togaramenn enn viðskotaverri. Þjóðviljinn, blað Skúla Thoroddsens á Ísafirði, sagði svo frá:

„Á skipi botnverpinga tók nú að gjörast æ meiri og meiri ólæti; æptu þeir að þeim sýslumanni, og veifuðu að þeim bareflunum. Sýslumaður fletti þá frá sér yfirhöfn sinni, sýndi einkennisbúning sinn; og heimtaði enn á ný að hafa tal af skipstjóra, og fá að sjá skipsskjölin.”

Áfram höfðu köll Hannesar þó engin áhrif. Mennirnir skuku vopn sín sem aldrei fyrr. Einn þeirra skaut ár að Íslendingunum, en missti marks.[38] „Þeir ætla að gjöra gat á bátinn,” kallaði einhver fyrir aftan Hannes, sem stóð enn uppi í bátnum.[39]

Fyrst svona var komið virtist sýslumaður verða frá að hverfa. Ómögulegt var að brjótast um borð í togarann með áhöfnina í þessum ham. Þetta var augljóst og því verða næstu aðgerðir mannanna á „Oyali” enn óþokkalegri. Einn bátsverja, Jón Gunnarsson, sagði svo frá að hann hefði skyndilega fundið glöggt „þegar slakað var hastarlega á botnvörpustreng þeim sem haldið var í af bátshöfninni og einnig fann hann þegar strengt var á vírnum aptur.”[40] Togvírinn lagðist því með fullum þunga á bátinn áður en aftur strekktist á honum. Báturinn „þrýstist niður,” sagði í lýsingu Þjóðviljans, „og sökk á endann, og var þegar allur í kafi.”[41] Var nú feigðin að kalla að Íslendingunum? „Guð hjálpi mjer; þeir eru að sökkva bátnum,” var hrópað að baki Hannesar.[42] Andartaki síðar voru allir mennirnir lentir í sjónum. 

„Héðan af veit ég nokkurn veginn hvernig er að drukkna”

„Nú hefst langur og illur leikur í ísköldu vatninu,” skrifar Kristján Albertsson í ævisögu Hannesar Hafstein.[43] Meiragarðsbáturinn maraði í kafi eftir þetta fólskubragð togaramanna, og á hvolfi. Tveir mannanna, Guðjón Friðriksson og Jón Gunnarsson, komust upp á kjöl og tókst að halda sér dauðahaldi þar þótt báturinn muni hafa snúist þrisvar sinnum með þá. Hinir urðu hins vegar viðskila við hann. Allir voru mennirnir ósyndir nema Hannes. Hann þótti sundmaður góður á þeirra tíma mælikvarða.[44] Einum bátsverjanna tókst að ná í ár og fljóta á henni. Hinir tveir, sem svömluðu í sjónum, héldu sér um stund á floti með því að grípa í Hannes; annar náði taki á frakka hans og hinn tók um háls honum. Sýslumanni var auðvitað ofraun að halda þeim og sjálfum sér uppi. Þung stígvél og frakkinn þykki gerðu honum líka erfitt fyrir. Allir fóru þeir hvað eftir annað í kaf og Hannes var að verða örmagna. Eftir honum var skráð að þegar hann fann „að hann gat ekki haldið sjer uppi með allan þennan þunga og dróst dýpra og dýpra niður tók hann það ráð að stinga sjer beint niður og losnaði hann þannig frá þeim tveim er hjeldu í hann. Síðan synti hann upp, en þá var hann svo þjakaður og móður að hann gat varla haldið sjer uppúr sjónum.” [45]

Það varð Hannesi til happs á þessari stundu að hann náði í mastur úr bátnum og gat haldið sér uppi á því með því að leggjast á bakið og hafa annan handlegginn undir því.[46] Guðjón og Jón Gunnarsson voru enn á kili Meiragarðsbátsins en hinir drukknuðu, líka sá sem hafði flotið um stundarsakir á árinni. Og líkt og skrifað var í fregnum af þessum voðaatburði, þá biðu þeir bana „án þess þrælmennum þeim, er á botnvörpuskipinu voru, yrði að vegi að gera nokkra minnstu tilraun til bjargar.”[47] Þeir Guðjón og Jón lýstu því að þeir hefðu hvað eftir annað kallað til togaramanna „hvort þeir ætluðu ekki að bjarga, en þeir svöruðu, að þeir væru að búa sig til þess. Þó var skipsbáturinn aldrei losaður.”[48] Hins vegar var hafist handa við að draga inn vörpuna og var engu líkara en Nilsson skipstjóri hygðist hverfa í burtu að því verki loknu. Það má því vel vera að það hafi orðið þeim þremur, sem enn voru ofansjávar, til lífsbjargar að í landi sást hve illa hafði farið. 

„Lífgjafi Hannesar Hafstein”

 Um þessar mundir var Ólafur Ólafsson 13 ára bóndasonur í Miðbæ, sem var í aldaraðir eitt þriggja helstu bændabýla í Haukadal, auk Hallar og Ystabæjar. Stóðu þeir þétt saman í röð, undir fjallsrótum. Rúmri hálfri öld síðar skráði Ólafur minningar sínar frá því sem nú gerðist, og fullyrti að þeir atburðir væru sér enn í fersku minni. Guðmundur Eggertsson var þá bóndi í Höll, kominn á sextugsaldur og tekinn að reskjast. Hann átti forláta sjónauka og beindi honum oft til dals og fjalla til að segja Ólafi og öðrum smalastrákum hvar fé væri að finna. Nú bar hins vegar svo við að Guðmundur starði út að togaranum á firðinum: „Hann færir sig úr einum stað í annan, beitir ítrustu athygli, eins og hann sé að taka einhverja ákvörðun, horfir enn eldsnöggt í kíkinn, svo sem til að fullvissa sig um að sér missýnist ekki, sveiflar síðan kíkinum undir vinstri handlegg sér og hleypur niður allan Veitugarð.”[49]

Garðurinn sá lá frá bæjunum þremur að verslunarhúsi Matthíasar Ólafssonar við fjörukambinn. Þar höfðu menn snör handtök. Tvö fjögurra manna för voru mönnuð, með sex manns undir árum, og lífróður róinn að „Royali”, um fimmtán mínútna leið.[50] Kíkir Guðmundar Eggertsssonar er nú varðveittur á Byggðasafni Vestfjarða á Ísafirði og nefndur „lífgjafi Hannesar Hafstein.” Er það líklega réttnefni því þá fyrst að togaramenn sáu til mannaferða úr landi reyndu þeir að rétta þeim hjálparhönd sem enn börðust fyrir lífi sínu við hlið skipsins.[51] Bjarghring var kastað til þeirra Guðjóns og Jóns, og kaðli til Hannesar. Hann kvaðst síðar rétt hafa megnað að vefja honum um hönd sér og var hann svo dreginn að borðstokknum. Þar munduðu menn krókstjaka, kræktu í frakka sýslumanns og drógu hann upp á dekk. Mun þá hafa verið liðinn nær hálftími síðan Íslendingarnir lentu í sjónum.[52]

Þegar hér var komið sögu var Hannes nákaldur og nær þrotinn kröftum. „Ég, sem langa hríð hafði strítt í ströngu við þá, sem voru að drukna og ekki náðu í bátinn, var að minnsta kosti nær dauða en lífi,” sagði hann stuttu seinna.[53] „Héðan af veit ég nokkurn veginn hvernig er að drukkna,” skrifaði hann sömuleiðis í bréfi sínu til Georgs Brandes um þessa lífsreynslu.[54] Uppi á þilfari togarans var hann nær meðvitundarlaus, og mun hafa verið lagður yfir tunnu sem þar lá.[55] Sjálfur mundi Hannes mest lítið af því sem gerðist eftir þetta; þó það að einn skipverja rændi hann hníf sem hékk við belti hans, mundaði hann „og sagði eitthvað á þá leið: að hjer skyldi hann hafa það.”[56] Frá því var reyndar einnig greint í blöðum að líklega hefðu þau orð verið látin falla „fremur af glettni eða til að ögra honum, en í alvöru.” Það breytir ekki því að hótfyndin er þá enn frekar til marks um illt innræti sumra skipverjanna á „Royali”.[57] Og sú saga var einnig sögð að einn þeirra, líkast til matsveinninn, hefði ætt að Hannesi með sveðju og gert sig líklegan til að ráðast á hann.[58]

„Hör, han takker os”

 Nú kom þó jafnframt í ljós að ekki virtust allir skipverjar vera sáttir við það sem fram hafði farið. Einhverjir þeirra færðu sýslumann úr ystu flíkum, gerðar voru á honum lífgunartilraunir og hann mundi síðar eftir að honum var eitthvað hagrætt á þilfarinu. Þakkaði Hannes þá fyrir og heyrði sagt: „Hör, han takker os.” Einnig heyrði hann að einhver lagði til að hann yrði borinn niður í káetu og honum hjúkrað þar. En því var svarað, líkast til af Nilsson skipstjóra, að það kæmi ekki til mála, heldur skyldi hann settur út í annan þeirra báta sem nú voru aðvífandi.[59] Eftir á taldi Hannes að fimm menn úr áhöfn togarans, þeirra á meðal báðir vélstjórarnir, hefðu reynt að gera vel við Íslendingana og verið andvígir þeim lúalegu aðförum sem þegar höfðu átt sér stað.[60]

Þeir Guðjón Friðriksson og Jón Gunnarsson studdu þá frásögn Hannesar Hafstein. Að sögn Jóns hafði maður nokkur, „gildur og þreklega vaxinn,” spurt þegar þeir tveir voru komnir um borð í togarann hve margir hefðu verið í bátnum. Jón svaraði til að þeir hefðu verið sex og „hafði hinn sagt eitthvað á þá leið „að þá væru þrír dauðir” og gefið lítið út á það að öðru leyti.” Við réttarhöld vegna þessara atburða á Dýrafirði var Jóni sýnd mynd af Nilsson skipstjóra og staðfesti hann þá að það hefði verið hann sem lét þessi kaldranalegu orð falla.[61] Því næst bauð þó annar vélstjóri togarans þeim Jóni og Guðjóni að jafna sig á volkinu og hlýja sér í vélarúminu. „Er það ekki bara snara?” spurði Guðjón en vélstjórinn neitaði því og lýsti óánægju sinni með framgöngu skipstjóra og annnarra í áhöfninni. Tvímenningarnir þágu því boðið, en voru varir um sig.[62] Um borð komust þeir að réttu nafni og númeri togarans, Royalist H 428.[63]

Fáeinum mínútum eftir að Íslendingarnir þrír voru komnir um borð í togarann var annar bátanna úr landi kominn að honum. Þegar hann átt örfáa faðma eftir kallaði einn skipverja uppi á dekki, á norsku eða dönsku að því er virtist, að „sýslumaður lægi þar uppi dauðvona,” eða eitthvað í þá áttina.[64] Íslendingarnir lögðu að togaranum og tóku við löndum sínum, eftir að Nilsson skipstjóri hafði neitað beiðni um að sigla með þá til læknisins á Þingeyri. Hinn báturinn fann eitt lík á floti en lík hinna fundust aldrei.[65] Hermt var að einn Íslendinganna, sem fór um borð í Royalist, hafi þegar við uppgönguna þrifið stálkefli, sem lá á þilfarinu, gengið að tunnunni þar sem Hannes Hafstein lá nær dauða en lífi, sveiflað því yfir höfði sér og hrópað á íslensku: „Hver sem vogar sér að þjalla meira að Hannesi Hafstein en orðið er, skal fá þetta kefli í hausinn.” Ekki er líklegt að togarasjómennirnir hafi skilið orðtakið, en tilburðirnir voru ótvíræðir.[66]

Í landi hafði fólk beðið milli vonar og ótta. Í sérstökum fregnmiða Þjóðólfs um atburðina sagði: „Þá er báturinn kom með þá sýslumann og förunauta hans tvo, er eftir lifðu, að landi í Haukadal, hugðu sumir sýslumann örendan er þeir sáu hann liggja náfölan aftur í bátnum og setið undir höfði hans. En brátt sáu menn þó, að hann hafði opin augun og vissu að hann lifði.”[67] Þeir Guðjón Sólberg og Jón Gunnarsson voru betur haldnir og gátu gengið heim til sín óstuddir.[68] Í Stykkishólmi, þar sem Kristjana, móðir Hannesar, bjó hjá Elínu dóttur sinni og Lárusi H. Bjarnasyni, manni hennar, voru fyrstu fregnir af atburðunum á þann veg að honum væri ekki hugað líf. En svo bárust sannari tíðindi um að hann væri að braggast og varð þá glatt á hjalla. Kristjana skrifaði Hannesi að Lárus mágur hans hefði tárast af gleði yfir því að hann lifði þolraunina, „og lét strax sækja vínflösku sem við tæmdum sem þína lífsskál, og marghrópaði „lifi Hannes”.”[69]

Öll gleði yfir giftusamlegri björgun sýslumannsins hlaut þó að vera tregablandin. Þrír menn höfðu látið lífið við gæslu íslenskrar landhelgi. Á aldarártíð þessa voðaatburðar efndi Þjóðminjasafn Íslands til sýningar um hann og í myndatextum var í stuttu máli greint frá nánustu ættingjum þremenninganna sem létust og kröfu þeirra um bætur. Jón Þórðarson fórst 45 ára gamall og lét eftir sig eiginkonu, Guðnýju Jónsdóttur, sem var 14 árum eldri og farin að heilsu. Hún gerði kröfu um hundrað króna framfærslustyrk á ári fram til sjötugs og fékk þær bætur dæmdar sér til handa. Féð fékk hún þó ekki því það átti að koma í hlut Nilssons skipstjóra að reiða það af hendi.[70]

Guðmundur Jónsson var 18 ára þegar hann drukknaði. Hann hafði búið hjá öldruðum foreldrum sínum á Lækjarósi í Dýrafirði. Þeim voru ekki dæmdar bætur fyrir sonarmissinn. Formaður Meiragarðsbátsins, Jóhannes Guðmundsson, lést 37 ára gamall og var sá eini þeirra, sem fórust, sem átti afkomendur. Átta árum fyrr hafði hann kvænst Sólveigu Þórðardóttur frá Sjöundá á Rauðasandi og eignuðust þau saman þrjú börn, auk einnar fósturdóttur. Þau voru nær eignalaus, Sólveig mjög heilsutæp og um skeið leit út fyrir að hún yrði að láta tvö barnanna frá sér þótt henni væri það vitaskuld þvert um geð. En Kristján Ólafsson að Meira-Garði og Sigríður kona hans, systir Sólveigar, buðu henni að flytja til þeirra með börnin og ólust þau þar upp. Sólveig fór fram á 80 króna árlega framfærslu til sextugs og sama meðlag fyrir hvert barna sinna til 16 ára aldurs. Henni voru dæmdar bæturnar en það dugði ekki til að greiðslan væri innt af hendi. Á hinn bóginn veitti Alþingi henni árlegan styrk á fjárlögum frá árinu 1901, 50 krónur til hennar sjálfrar og aðrar 50 krónur fyrir hvert barn fram að fermingu.[71]

Auk þess létu ýmsir fé af hendi rakna til þeirra sem áttu um sárt að binda eftir atburðina á Dýrafirði. Stórtækastur var Norðmaðurinn Hans Ellefsen, sem rak hvalveiðistöð á Sólbakka við Önundarfjörð.[72] Hannesi Hafstein, Guðjóni Sólberg Friðrikssyni og Jóni Gunnarssyni voru einnig dæmdar skaðabætur en sennilega voru þær aldrei greiddar.[73]

„Óforsvaranlegt hirðuleysi”

 Hannes var rúmfastur í nokkra daga eftir hina misheppnuðu tilraun til að koma lögum og rétti yfir landhelgisbrjótana á Royalist (Sighvatur Borgfirðingur skráði í dagbók sína 13. október að hann hefði klæðst þann dag).[74] Sýslumanni var hjúkrað hjá Matthíasi Ólafssyni í Haukadal. Strax 12. október setti hann lögreglurétt þar, tók skýrslur af Jóni Gunnarssyni, Guðjóni Friðrikssyni og þeim, sem reru úr landi þeim til bjargar, og sendi upplýsingar um framferði skipstjórans og áhafnarinnar á Royalist til Reykjavíkur, meðal annars til Jóns Vídalíns, ræðismanns Breta.[75] Einar Benediktsson var seinna skipaður setudómari í málinu. Við vitnaleiðslur vestra, fyrst eftir atburðina og í febrúar árið 1900, bar öllum saman um að togaramönnum hefði verið í lófa lagið að koma Íslendingunum mun fyrr til aðstoðar. Hannes Hafstein fullyrti að hefði björgunarhringjum verið kastað útbyrðis um leið og Meiragarðsbáturinn fylltist af sjó mætti telja mjög líklegt að enginn hefði látið lífið. Jón Gunnarsson staðhæfði að hann teldi að „óforsvaranlegt hirðuleysi hafi átt sjér stað af hálfu skipverja í þá átt að gjöra tilraunir til björgunar.” Sömu sögu sagði Guðjón Friðriksson.[76]

Og hvað með það bragð að slaka togvírnum skyndilega á bát Íslendinganna? Jón kvaðst viðurkenna að ekki væri unnt að fullyrða að skipstjórinn Nilsson hefði vitað að báturinn lá undir strengnum. En bæði hann og Guðjón þekktu til vinnubragða á þilskipum og sögðu engan vafa leika á því að allir sjómenn hefðu mátt segja sér hvað gæti gerst með því að slaka vírnum þegar bátur var við skut togarans. Þetta gat ekki hafa verið slys.[77]

Í blöðum landsins var farið hörðum orðum um yfirgang togaramanna. Þjóðviljinn á Ísafirði hafði fyrstur fengið fréttir af því sem gerst hafði og skrifaði 14. október 1899: „Opt hefur nú vel verið, að því er ósvífni, yfirgang og lagabrot „trawlara” snertir, en þá kastar þó fyrst tólfunum, er þeir fara að gera sig bera að hreinum og beinum manndrápum, eða því sem næst, þegar yfirvöldin reyna, samkvæmt embættisskyldu sinni, að hafa höndur í hári þeirra. Hvar skyldi slíkt ætla að lenda?”[78]

Landsmálablöðin syðra fylgdu svo í kjölfarið. „En sannarlega fer vernd Dana að verða lítilsvirði,” sagði Þjóðólfur, „ef útlendir lögbrjótar og þorparar geta að ósekju traðkað hér öllum lögum og rétti, og framið þar að auki manndráp.”[79] Og Ísafold beindi reiði sinni að þeim mönnum hérlendis sem áttu viðskipti við togarana: „Framar öllu öðru ættu Íslendingar að láta sér þetta að kenningu verða. Þeir, sem ekki hafa látið sér skiljast það áður, ættu sannarlega að geta séð það nú, hvílík mannskemming í því er, að eiga mök við óþjóðalýð þann, sem á botnvörpuskipunum er.” [80]

Blaðið batt einnig vonir við að ytra ofbyði ráðamönnum ofbeldi óþjóðalýðsins á Royalist: „Sé veruleg gangskör að því gerð, að gera Englendingum það skiljanlegt, að brezkir þegnar leggi ekki að eins í vana sinn að brjóta lög fátækustu og fámennustu þjóðarinnar í hinum mentaða heimi, til þess að geta gjörspilt öðrum helzta bjargræðisvegi hennar, heldur og drepi menn hér við land óhikað, þegar þeim býður svo við að horfa – alt í trausti og skjóli þess feykilega mikla ríkisvalds, sem þeir hafa að bakhjalli – þá er lítt hugsandi annað en samvizkan og sómatilfinningin fari að vakna við vondan draum hjá mörgum góðum dreng.”[81] 

Makleg málagjöld?

Reiðialdan á Íslandi mundi þó tæpast duga til að koma lögum yfir Nilsson skipstjóra og áhöfn hans.

Togaramenn höfðu ekki fyrr losað sig við Íslendingana af skipi sínu en þeir sigldu út Dýrafjörð og hurfu á brott. Síðar var sagt að þegar hann hefði verið á útleið og fór fram hjá Sveinseyri, næsta bæ utan Haukadals, hefði heimilisfólk þar heyrt „háreysti mikla um borð, líkt og risin væri upp deila milli skipverja.” Einnig hefði stefna togarans verið mjög skrykkjótt og ferðin ójöfn. „Uppreisn eða hvað?” var spurt. „Um það liggja ekki frekari upplýsingar.”[82] Sé eitthvað til í þessari sögu má leiða getum að því að vélstjórar togarans hafi látið í ljós álit sitt á framferði Nilssons skipstjóra og annarra manna ofan þilja.

Daginn eftir gerði Royalist stuttan stans í Keflavík. Fregnir að vestan höfðu auðvitað ekki borist þangað og skipverjar þögðu þunnu hljóði um það sem gerst hafði. Valdimar Rögnvaldsson tók konu sína og börn um borð syðra og Þjóðólfur sagði svo frá að hann hefði sagt Dýrfirðingum það áður „að hann ætlaði að flytja sig búferlum til Englands í haust, og hefði lofað að gefa skipstjóra eitt barnið sitt (af þremur) því að hann væri barnlaus.”[83]

 Heita má víst að Royalist hafi siglt heim á leið og selt þar hinn illa tekna afla af Íslandsmiðum. Síðan segir hins vegar frá togaranum að 7. nóvember þetta sama ár stóð danskt varðskip hann að verki við fiskveiðar í landhelgi undan Jótlandsskaga. Hermt var að allir hefðu skipverjar verið ölvaðir en það kom ekki í veg fyrir að Nilsson reyndi að beita klækjum til að sleppa undan réttvísinni. Þegar togarinn var færður til hafnar í Friðrikshöfn (Frederikshavn) við Kattegat fékk hann landa sinn Holmgren (eða Holmgreen), stýrimann á Royalist, til að ljúga því að hann, en ekki Nilsson, væri skipstjóri um borð. Holmgren játaði svo landhelgisbrotið fyrir rétti, líkast til daginn eftir. Hann hlaut sekt og afli og veiðarfæri togarans voru gerð upptæk. „Skipstjórinn” var síðan frjáls ferða sinna og skipverjar bjuggu sig undir að halda á ný til veiða.[84] En á síðustu stundu kom babb í bátinn.

Í raun réð tilviljun því að ráðabrugg Nilssons gekk ekki upp. Þegar verið var að taka togarann við Jótlandsskaga sigldi póstskipið Laura framhjá á leið sinni frá Íslandi og fylgdust farþegar með tökunni. Þeirra á meðal var Tryggvi Gunnarsson bankastjóri og daginn eftir las hann í Kaupmannahöfn þær fréttir frá Friðrikshöfn að togarinn héti Royalist. Heimildum ber ekki nákvæmlega saman um atburðarás næstu daga, en líklegast virðist að hún hafi verið á þann veg að Tryggvi hélt rakleiðis á fund embættismanna í Íslandsráðuneytinu ytra, tjáði þeim að þetta væri sami togari og hefði verið að verki í Dýrafirði, og væri skýrslu um það mál að finna í Lauru. Embættismennirnir höfðu snör handtök og sendu skeyti til Friðrikshafnar um að sleppa skipinu og skipstjóra þess ekki að svo stöddu.[85]

Holmgren var hnepptur í varðhald á nýjan leik, rétt áður en Royalist var að láta úr höfn. Nú var hann ásakaður um að bera ábyrgð á dauða þriggja manna og sagði því sem satt var; að hann væri aðeins stýrimaður togarans en skipstjórinn væri Carl August Nilsson. Hann hefði einnig verið það í Íslandsferðinni mánuðinn á undan og væri nú í felum í togaranum. „Fannst hann á þeim stað í skipinu sem stýrimaður vísaði á,” segir Steinar J. Lúðvíksson rithöfundur í frásögn sinni um þetta mál, „og var ekki hátt risið á honum er hann var leiddur í land og stungið í fangelsi.”[86] Holmgren var einnig handtekinn, auk þriggja Breta úr áhöfninni, dansks matsveins og íslensks háseta (væntanlega var það Valdimar Rögnvaldsson).[87]

Í skrifum Steinars J. Lúðvíkssonar kemur fram að eftir þessar handtökur hafi menn komist í vanda ytra. Enginn virtist þó hafa minnstu samúð með Nilsson og félögum. Sendiherra Svía í Kaupmannahöfn líkti þeim við sjóræningja og viðurkenndi að þeir landar hans, sem ynnu á erlendum togurum, væri margir hverjir ruddafengnir hrottar („of a rough and even brutal character”).[88] Vandinn var hins vegar sá að í lögum voru engin ákvæði að finna um það að unnt væri að rétta í máli Nilssons og áhafnar hans í Danmörku, og því þyrfti að senda þá til Íslands en það væri hægara sagt en gert eins og samgöngum milli landanna háttaði á þessum árum. Eftir að mennirnir höfðu setið í fangelsi í nokkra daga upp á vatn og brauð varð þrautalausnin sú að þeim var öllum sleppt úr haldi gegn tryggingu upp á sex þúsund danskar krónur, sem þá þótti gífurleg upphæð. Hinn 18. nóvember sigldi Royalist heim til Hull.[89]

 Í frásögn Steinars J. Lúðvíkssonar, þeirri ítarlegustu sem til er um töku togarans við Jótlandsskaga, segir að Nilsson skipstjóri hafi haft í heitingum þegar hann sigldi úr höfn, „og sagt að fyrr eða síðar kæmi að því að hann gæti jafnað um Íslendinga svo um munaði.” Hann hafi svo forðast Íslandsmið um nokkurt skeið og vonað að yfir brot hans fyrntist.[90] Samkvæmt öðrum heimildum sat Nilsson hins vegar inni í dönsku betrunarhúsi þótt togaranum væri sleppt. Nilsson var vissulega dæmdur til slíkrar vistar, eins og einnig kemur fram hjá Steinari. Undirréttur í Danmörku dæmdi Nilsson í eins og hálfs árs fangelsi og Hæstiréttur Danmerkur lengdi þann dóm svo í tvö ár, gerði hann brottrækan úr danska ríkinu að afplánun lokinni, sektaði hann og dæmdi til greiðslu skaðabóta til ekkna Jóhannesar Guðmundssonar og Jóns Þórðarsonar.[91]

Líklegast verður að telja að Nilsson hafi komist undan dómi réttvísinnar og hafi aldrei afplánað dóm sinn. Því til stuðnings má benda á að í dönskum blöðum kom fram geysileg gremja vegna þess hve vel hann hefði sloppið, og fyrir því eru einnig heimildir að breski sendiherrann í Kaupmannahöfn hafa verið sama sinnis.[92] Loks er þess að geta að síðla árs 1901 bárust af því fregnir frá Englandi að Nilsson muni stýra einum þeirra togara sem séu að búast til veiða við strendur Íslands. Reyndist það rétt vera og snemma í janúar næsta ár hélt hann úr höfn í Hull á togaranum Anlaby. Sást til hans við veiða í landhelgi laust undan Grindavík, ásamt öðrum breskum togara. Örlögin höguðu því svo þannig að í fárviðri aðfaranótt 14. janúar 1902 strandaði Anlaby á skeri út af Jónsbásarklettum nálægt Grindavík. Skipið brotnaði í spón og fórst með allri áhöfn.[93]

Þótti mörgum nú að sök hefði bitað sekan. Skáldið Guðmundur Magnússon  (Jón Trausti) orti kvæði um þennan skipstapa sem hann nefndi Vendettu, eða blóðhefnd og þar er þessar ljóðlínur að finna: 

Því kveða við hræspár frá hafi til fjalls,Því hljóðið þið strá um grundir?
Jú, ― það er hin válega Vendettu-nótt,
sem vættirnir búa sig undir.[94]

 Hermt var að lík Nilssons hefði rekið á land höfuðlaust og var sagt að sennilega hefði „hákarl klipt af honum hausinn, en almenningur lagði út sem „æðri stjórn”, og með rjettu.”[95] Oft má varast að taka undir þunga áfellisdóma samtímamanna í hitamálum en vart verður komist að annarri niðurstöðu en þeirri að Nilsson hafi í raun og sanni verið mjög kaldrifjaður og metið eigin hagsmuni meir en mannslíf annarra. Ekki mun þó vera rétt að lík Nilssons hafi rekið hauslaust á land því lík hans var það eina sem aldrei fannst eftir þennan skipstapa.[96] Því má einnig bæta við að Valdimar Rögnvaldsson sneri víst aftur til Íslands. Hann var hér á landi veturinn 1905-6, að minnsta kosti, og kynntist Eggert, sonur Guðmundar Eggertssonar í Höll, honum þá í Reykjavík.[97]

Niðurlag: Hannes Hafstein, landhelgin og heimastjórn

Atburðirnir á Dýrafirði 10.október 1899 urðu mörgum minnisstæðir.

Sköpuðust um þá ýmsar sögur eins og hér hefur verið greint frá, til dæmis um „fimmta manninn” sem ekki vildi halda í feigðarförina að togaranum og hauslaust lík Nilssons skipstjóra.

Eins má nefna að stundum var svo frá sagt að „sannkölluð sjóorrusta” hefði átt sér stað á firðinum þar sem togaramenn hefðu beitt kylfum og sjóðandi vatni, og hefðu sumir Íslendingar þurft að synda til lands. Einnig var sagt að Hannes Hafstein hefði bjargað sjálfum sér og tveimur öðrum á sundi.[98] Þótt Hannes hafi gert það, sem í hans valdi stóð til að bjarga samferðamönnum sínum, er það ekki satt.

Loks ber annars traustum heimildum ekki alltaf saman um ýmsa þætti í atburðarásinni, eins og sést kannski best á þeim vafa sem virðist vera á því hvort Nilsson skipstjóri hafi afplánað dóm sinn eður ei.

Ekki verður sagt að atburðirnir á Dýrafirði hafi breytt miklu um fiskveiðar útlendinga og landhelgisgæslu hér við land. „Hafi þeir haft einhverja sögulega þýðingu á sínum tíma,” segir Jón Þ. Þór sagnfræðingur, „var hún helst sú, að augu margra opnuðust fyrir ójafnri aðstöðu Íslendinga og útlendu sjómannanna og fyrir nauðsyn þess að stórefla gæslu landhelginnar.”[99] Með landhelgissamningi Danmerkur og Bretlands árið 1901 var þriggja mílna landhelgi frá lægsta fjöruborði staðfest við Íslandsstrendur. Firðir voru þá einnig í landhelgi þar sem þeir voru þrengri en tíu mílur, og átti það við um Dýrafjörð allan. Þetta ár sáust togarar þó aftur á utanverðum firðinum, í fyrsta sinn frá því að Royalist var þar á ferð tveimur árum fyrr.[100]

Þrátt fyrir landhelgissamninginn veiddu útlendingar áfram innan línu hvenær sem færi gafst, og það var að öllu jöfnu því gæsla Dana var ónóg, strandlengjan löng og fiskimiðin víðfeðm. „Viðskipti Íslendinga og Englendinga um aldamótin 1900 hafa á sér svip nýlendustefnunnar,” skrifaði Heimir Þorleifsson í sögu íslenskrar togaraútgerðar:

„England, hið iðnvædda nýlenduveldi, nýtir miskunnarlaust auðsuppsprettur hinna „innfæddu”. ? Ef hugað er að ástandi sjávarútvegs á Íslandi árið 1900, er útlitið ekki bjart fyrir heimamenn. Þeir eru greinilega á bekk með vanþróuðum þjóðum, og það eru Englendingar, Norðmenn og fleiri þjóðir, sem nýta fiskimiðin.”[101]

Hannesi Hafstein var það vitaskuld raun að sjá svo komið fyrir ættjörð sinni. Ekki þarf að eyða mörgum orðum að því að hinir válegu atburðir á Dýrafirði settu mark sitt á hann og gerðu hann enn ákveðnari en ella að berjast gegn erlendum landhelgisbrjótum. Honum varð þó ekki tíðrætt um það sem gerðist. Sigurður Sigurðsson frá Arnarholti heyrði Hannes eitt sinn segja frá atburðarásinni, „svo óbrotið og látlaust eins og hann væri að segja sögu af einhverju, sem honum kæmi ekkert við sjálfum.”[102]

Við heimastjórnina 1904, þegar Hannes Hafstein varð fyrsti ráðherra Íslands, varð engin breyting á formi landhelgisgæslu hér við land. Hún var áfram í höndum Dana. Hins vegar tók öflugt beitiskip, Hekla, við gæslustörfum af Heimdalli vorið eftir og þá máttu landhelgisbrjótar vara sig. Skipherrann G. Schack gekk vasklega fram og fékk viðurnefnið „togaraskelfir”. Á fjórum mánuðum tók hann 22 togara í landhelgi og mun hafa stuggað 37 öðrum út fyrir línu. Hann var svo leystur frá störfum, vegna heilsubrests að sögn Dana, en á Íslandi var altalað að Bretar hefðu krafist þess að einhver minni bógur yrði fenginn í hans stað. Um það er ekki unnt að fullyrða, en eins og Björn Þorsteinsson komst að orði í riti sínu um landhelgisdeilur Íslendinga við erlendar þjóðir, þá stóðu „stórveldin” líklega „að einhverju leyti á bak við sum mannaskipti við íslensku landhelgisgæsluna á þessum árum.”[103]

Hannesi Hafstein þótti án efa fengur í „togaraskelfinum” Schack á meðan hans naut við. Í fyrri ráðherratíð Hannesar, 1904-1909, var sérstakt skip, Islands Falk, svo smíðað til landhelgisgæslu og annarra starfa hér við land og gæslutíminn við landið var lengdur fram á haust. Eftir atganginn á Dýrafirði í október 1899 höfðu menn einmitt bent á nauðsyn slíkrar breytingar því togaramenn höfðu nær ekkert að óttast eftir að gæsluskip Dana var horfið að sumri loknu.[104] Í seinni ráðherratíð Hannesar Hafstein, 1912-1914, var landhelgissjóður stofnaður. Í hann runnu sektir fyrir landhelgisbrot, auk fasts framlags úr landssjóði, og var sjóðnum ætlað að efla gæslu við strendur landsins.[105] Þegar fullveldi fékkst frá Dönum árið 1918 varð Íslendingum loks kleift að taka landhelgisgæsluna í eigin hendur, og telst Landhelgisgæsla Íslands stofnuð átta árum síðar. Enn var þó langt í að Íslendingar einir réðu fiskimiðunum umhverfis landið. Um það snerust landhelgismál og þorskastríð eftir sjálfstæðisstofnun 1944. En það er önnur saga.

Hundrað árum eftir atburðina á Dýrafirði reistu afkomendur Jóhannesar Guðmundssonar minnisvarða við tóftir Bessastaða. Á þeim slóðum sér yfir Hrólfsnaust, þar sem Meiragarðsbátnum var ýtt úr vör, og Haukadalsbót úti á firðinum þar sem Jóhannes, Jón Þórðarson og Guðmundur Jónsson drukknuðu við hlið Royalist.

Er vel við hæfi að minningu þeirra, sem létu lífið við landhelgisgæslu Íslands, skuli sómi sýndur á þennan hátt.

Tilvísanir

[1] Jón Þ. Þór, Breskir togarar og Íslandsmið 1889-1916  (Reykjavík: Hið íslenska bókmenntafélag, 1982), bls. 13-41.

Til baka Senda grein Prenta greinina