Hannes Hafstein
Maðurinn
Hannes er, eins og fyrr er getið, fæddur að Möðruvöllum í Hörgárdal. Þar var embættissetur amtmannsins og þar ólst Hannes upp fram á tíunda árið, þegar faðir hans missti embættið og fjölskyldan flutti að Skjaldarvík skammt norðan Akureyrar. Þaðan lá leiðin í Lærða skólann í Reykjavík þar sem Hannes stóðst inntökupróf aðeins 12 ára gamall. Á skólaárum sínum átti hann athvarf hjá hálfsystur sinni 
Þórunni Jónassen, en maður hennar var Jónas Jónassen landlæknir. Þórunn var dóttir Guðrúnar Stephensen fyrstu konu Péturs Havstein. Þórunn varð síðar ein af þeim forustukonum í landinu sem börðust fyrir auknum réttindum kvenna og varð m.a. formaður Thorvaldsensfélagsins í áratugi. Engar endurminningar eru til frá æskuárum Hannesar en allnokkrar frá skólaárum hans í Lærða skólanum. Um hann segir Jón Jacobson í 19. árgangi 
Óðins m.a. svo: „Árið 1874 voru 11 nýsveinar teknir inn í fyrsta bekk. Allir voru þeir vorlömb eða sumrungar nema ég og þrír aðrir sem voru haustbornir skólasveinar. Hannes Hafstein var þá yngstur piltur í skóla aðeins 12 ára. Hann settist þegar ofarlega, varð 4. af nýsveinum, en síðan hækkaði hann smá saman og lét sér ekki minna nægja en efsta sæti á efsta borði. Á þeim árum eimdi enn eptir af harðhjósku efribekkinga við busana. Urðu busarnir, einkum þeir er minnstir voru, mest fyrir hnjóskinu. Tók ég þráfaldlega eftir því að Hannes vildi aldrei láta sig, kvarta, æja eða brynna músum í því tuski, heldur settist hann hljóður og alvarlegur niður eftir ósigurinn að loknum leiknum. Það var karlmennska í sálinni.“
Jón biskup Helgason segir m.a. í útfararræðu 22. desember 1922 um Hannes Hafstein: „Fullur hálfur fimmti tugur ára eða meira er nú liðinn síðan ég fyrst heyrði Hannesar Hafsteins getið. Það var á námsárum hans hér í Lærða skólanum þar sem hann var sambekkingur elsta bróður míns. Og þess minnist ég þá sérstaklega frá þessum árum hvert orð fór af þessum unga og tápmikla sveini, hversu jafnaldarar dáðust að honum sökum ágætra hæfileika hans til náms og sem mest gætti síðar í lífi hans sem fulltíða manns, enda var því spáð af flestum, að hans mundi bíða bjartir framtíðardagar ef heilsa og aldur entist. Og ánægjulegt er að minnast þess nú, hvern hug hann bar til ættjarðar sinnar þegar á þessum árum.“
Björn M. Ólsen segir um Hannes þegar hann er nýorðinn stúdent. „Rétt eftir burtfararprófið úr Latínuskólanum vorið 1880 var ég staddur á Þingvöllum ásamt Jóni Þorkelssyni rektor. Þá bar þar að Hannes Hafstein og nokkrir fleiri nýstúdentar á norðurleið. Mér stendur hann alltaf síðan fyrir hugskotssjónum eins og hann var þá, fullur af æskufjöri, hár vexti, þrekinn um herðar, fremur fölleitur á hörundslit, dökkur á brún og brá, augun snör en svipurinn þó hreinn og heiður, andlitið frítt og reglulegt eins og það væri mótað eftir rómverskum fegurðarlögum. Þá man ég eftir að mér datt í hug: Hér er mannsefni ef honum endist líf og heilsa.“
Það kom snemma í ljós að Hannes var skáldmæltur og orti hann talsvert á skólaárum sínum í Lærða skólanum, einkum kvæði og vísur sem prísuðu lífið og nautnir þess eða voru meinfyndnar í garð náungans.
Frásögn Einars H. Kvaran í 19. árgangi Óðins 1923 er á þessa leið.
„Ég kom til Kaupmannahafnar 1881. Þá var Hannes Hafstein þar. Var hann þá tvítugur að aldri. Ég veit ekki, hvort nokkrum er kunnugt um Íslending, sem hafi verið meir bráðþroska en Hannes Hafstein. Á þessum árum, 1881 til 1885, lét hann stundum dag eftir dag rigna yfir okkur vini sína ljóðum, sem okkur fundust merkilegir viðburðir í bókmenntum þjóðarinnar, og voru það líka.
Ljóð þessa tvítuga manns hafa orðið „klassísk“. Þau hafa verið á vörum hvers Íslendings sem nokkurn tíma hefur tekið sér ljóð í munn. Menn hafa vitnað til þeirra, að sínu leyti eins og til alþekktra málshátta. Börnin hafa lært þau í skólum og heimahúsum. Menn hafa lesið þau og sungið í ölteitum. Og prestarnir hafa farið með erindi úr þeim í prédikunarstólum.
Snilld hans hafði nokkuð lamandi áhrif á suma okkar. Hann orti svo vel, að þeir höfðu ekki lengur ánægju að yrkja sjálfir, af því að þeir fundu, hve miklu betur honum lét það. Svo var að minnsta kosti um þann, er þessar línur ritar.
Farandspákona náði einu sinni í hann á þessum árum. Hún vissi ekkert um hann, hver hann væri eða hvaðan hann væri. Hún sagði honum að það ætti fyrir honum að liggja að verða æðsti maður í sínu landi. Við höfðum enga ofsatrú á spádómum á þeim árum. En þessi spádómur þótti okkur, vinum hans, sennilegur. Hann var fríðastur sínum, gervilegastur og glæsilegastur Íslendingur sem við höfðum séð. Hann var eins og Snorri Sturluson kveður að um Ólaf Tryggvason, „allra manna glaðastur“.
Hann virtist fæddur til þess að vera gæfumaður. Og metorð og völd töldum við að sjálfsögðu gæfu. En hvað sem því leið, þurfum við ekki að fá neina spákonu til þessa að segja okkur það að hann mundi verða talinn með mestu skáldum Íslendinga. Við vorum ekki í neinum vafa um að hann var orðinn það.“
Það hefur oft verið sagt að það sem einkenni Hannes Hafstein sem skáld sé karlmennska og gleði. Í karlmennsku sinni orti hann kjark í íslensku þjóðina til að taka á öllum þeim miklu möguleikum sem landið hafði upp á að bjóða. Þannig var hann sjálfur. Þó yfirborðið virtist dálítið dulrænt, var hann glaðlegur, gekk að hverju verki með krafti en þó af yfirvegun og festu, og þegar á þurfti að taka bilaði kjarkurinn ekki, svo vitnað sé til hina miklu átaka við enska veiðiþjófa á Dýrafirði í lok nítjándu aldar.
Klemens Jónsson, sem varð landritari 1904 og kom til greina sem fyrsti ráðherrann, segir um Hannes Hafstein á þess leið. „Það var mikill vandi að koma hinu nýja fyrirkomulagi í framkvæmd og þurfti mikla lipurð til þess að leysa þar úr ýmsum vafningum og vafaspurningum. Hannesi tókst það furðu vel, enda var hann alla jafna liðlegur í samningum, en gætti þess þó jafnan að slaka aldrei til frá því sem hann áleit rétt. Hann var mjög aðlaðandi í öllu viðmóti og kurteis í orðum og hjálpaði það honum yfir mörg sker.“
Hannes Hafstein var ekki hinn harði stjórnmálaforingi sem knúði andstæðinga sína niður. Hann vildi undir öllum kringumstæðum ná sáttum og samstöðu með sem flestum um lausn mála. Þetta reyndi hann bæði á fyrri tíma sínum sem ráðherra Íslands og ekki síður í seinna skiptið. Hann óskaði eftir friði og samstarfi þegar hann tók við embætti en fékk hvorugt. Undarlegast af öllu var andstaðan við ritsímann, en þar fóru andstæðingar Hannesar offari á móti málinu. Er óskiljanlegt hvernig hægt var að standa á móti jafnmiklu framfaramáli eins og að tengja þjóðina saman innanlands og þar að auki við útlönd. Þegar þingmálafundir víða um land höfðu ályktað gegn símasamningnum á grundvelli lausafregna um önnur tilboð, var haft eftir Hannesi í þingveislu að þingmenn mættu ekki vera „málpípur goluþytsins utan af landsbyggðinni“, og léði hann aldrei máls á neinni töf eða hiki á þeirri framkvæmd.
Jón Magnússon forsætisráðherra segir svo í 19. árgangi Óðins um símamálið: „Framkvæmd hans og aðgerðum í því máli er þannig háttað, að það orkar ekki tvímælis, að þó að hann hefði ekki neinu öðru til leiðar komið, þá ætti hann sæti meðal hinna allra fremstu og þörfustu stjórnmálamanna þessa lands.“
Jón Þorláksson segir um hann: „Hannes Hafstein var foringinn, sem kemur í framkvæmd hugsjónum þeim sem við hinir yngri Heimastjórnarmenn höfðum alið í brjósti, en ekki vonast eftir að mundu rætast um okkar daga. Hann var fyrst og fremst framkvæmda- og framfaramaðurinn, og í ljósi þeirrar stefnu verður að skoða starfsemi hans í sjálfstæðismálum þjóðarinnar, ef menn vilja skilja hann rétt.
Þá var honum ekki síður metnaðarmál að ná sem víðtækastri samstöðu um sambandið við Dani. Og hvernig sem á það er litið þá var uppkastið svonefnda frá 1908 grunnurinn að því sem síðar kom með fullveldinu 1918.
Líklega er þó fánamálið hans mesta „diplómatíska“ meistarastykki, þegar honum tókst að fá Kristján tíunda, sem oftast hafði allt á hornum sér gagnvart Íslandi og Íslendingum, til að samþykkja íslenskan fána.
Þegar Hannes baðst lausnar í síðara skiptið komust málefni Íslands í hálfgert öngþveiti í tæp tvö ár. Kristján tíundi boðaði þá Hannes á sinn fund, þó engir hefðu þeir vinir verið eins og Friðrik áttundi og Hannes. Eftir þá för Hannesar var Einar Arnórsson skipaður ráðherra. Hann var andstæðingur Hannesar. Þegar heim kom var við hann sagt að allar hans gerðir hefðu miðast að því að greiða götu andastæðinganna. Svar Hannesar, sem frægt var: „Þegar ég er kominn út fyrir landsteinana, er ég aldrei flokksmaður lengur; þá er ég aðeins Íslendingur.
Ef til vill segir þetta meira um manninn Hannes Hafstein en nokkuð annað. Hann vildi gera allt fyrir ættjörð sína, fórna öllu til, lífi og heilsu ef svo var að skipta, og gerði það svo um munaði. Trú hans á íslensku þjóðina og ást hans á landinu var það eldsneyti sem hann þurfti, hvort sem það var maðurinn, skáldið eða stjórnmálamaðurinn Hannes Hafstein. Andlegt og líkamlegt atgervi hans var þannig að hann skipar sér í flokk fremstu manna þjóðarinnar hvernig sem á hann er litið.“
Mest af því sem hér á undan er vitnað til er frá samtímamönnum. Mönnum sem þekktu hann og störfuðu með honum, bæði samherjar og andstæðingar. En það er sama hver talar, röddin er samhljóma. Einstakur afreksmaður sem fáa átti sína líka. Orð þessara mann gilda miklu meir um manninn Hannes Hafstein en síðari tíma sagnfræði.
Hannes Hafstein er einn íslenskra forustumanna um það, að nokkrum mánuðum eftir lát hans birtu forvígismenn af ýmsum stéttum og öllum flokkum áskorun til íslensku þjóðarinnar um að reisa honum minnismerki. Þar segir m.a.: „Með afburðar þreki og lagni hefur hann átt svo mikinn þátt í því hvorutveggja: að koma sjálfsforræðismáli þjóðarinnar fram og hrinda réttarbótum og framfaramálum hennar áfram, að fyrir það getur þjóðin aldrei sýnt þakklæti sitt meira en verðugt er.“ Jafnframt hafi hann verið „eitt af helstu ljóðskáldum þjóðarinnar“ og flestum eða öllum fremur reynt „að efla vilja og þrótt hennar til dáðríkra framkvæmda með ljóðum sínum“.
Hinn fyrsta desember 1931, á fullveldisdaginn, var standmynd Hannesar Hafstein afhjúpuð fyrir framan stjórnarráðshúsið í Reykjavík.
