Sú þjóð, sem á engan skáldskap, er engin þjóð
Árið 1888 hélt Hannes Hafstein, þá 26 ára, opinberan fyrirlestur í Templarahúsinu í Reykjavík undir ofangreindri fyrirsögn. Þó að fyrirlesarinn væri þekktur maður og heiti fyrirlestrarins ögrandi var Hannes ekki vissari en svo um að fá áheyrendur í húsið að hann réð Nickolin tannlækni til að syngja nokkur lög á undan fyrirlestrinum. Húsið troðfylltist, hvort sem það var nú lögfræðingurinn eða tannlæknirinn sem trekkti, og fólk varð ekki fyrir vonbrigðum. Hannes las þjóð sinni eftirminnilegan reiðilestur þar sem hann skammaðist yfir deyfð bókmenntanna og grútmáttlausri bókaútgáfu. Þetta kenndi hann almennri pólitískri deyfð í þjóðfélaginu og hvatti bæði þjóðina til dáða svo að skáldin mættu yrkja dáðrík kvæði svo þjóðin mætti eflast.
Hannes hafði alveg efni á að tala djarflega. Sjálfur hafði hann birt fyrstu kvæði sín opinberlega aðeins 18 ára gamall og var rétt orðinn tvítugur þegar tímaritið Verðandi kom út með ljóðum eftir hann sem enn þann dag í dag halda ferskleika sínum og kynngimagni. Hannes vann því ekki síður að því sem skáld en embættismaður að gera íslenska þjóð að þjóð, bæði með ættjarðarljóðum sínum og gleðikvæðum.
Hannes gaf út Ýmisleg ljóðmæli 1893 og árið eftir kom út Söngbók hins íslenska stúdentafélags með tæplega 30 gleðikvæðum eftir hann. Ljóðasafn sitt gaf hann út 1916. Það var endurútgefið 1968 af Tómasi Guðmundssyni skáldi ásamt lausu máli af ýmsu tagi.
Meðal þess sem skilur skáldskap Hannesar frá því nær öllum öðrum íslenskum skáldskap er veðurfarið í kvæðunum. Þar er hvorki beðið um eilíft sólskin né lognmollu eins og tíðkast á okkar túristatímum. Fræg er upphafslína kvæðisins sem var eins konar stefnuskrá Verðandimanna: "Ég elska þig, stormur, sem geisar um grund" og kvæðið "Undir Kaldadal" hefst á þessum hressilegu línum:
Ég vildi óska' að það yrði nú regn
eða þá bylur á Kaldadal,
og ærlegur kaldsvali okkur í gegn
ofan úr háreistum fjallasal.
Hann þráir loft og almennilegt bað til að þvo burtu dáðleysið, hann þrábiður um steypiregn og íslenskan storm til að kæta hjarta sitt. Vissulega kann hann að meta heita kossa sólarinnar því "Blessuð sólin elskar allt", eins og segir í þekktri vísu eftir hann, og himin kvikan af norðljósablossum eins og segir í "Landsýn", en þar kemur líka hret að vestan, haglél að austan og hreggbylur að sunnan! Eitt kvæðið heitir beinlínis "Óveður"!
Hannes er myndvís, dregur til dæmis upp lifandi mynd af síðustu stund Skarphéðins Njálssonar í brennunni á Bergþórshvoli þannig að við sjáum bæði hetjuna á þessum örlagaríku mínútum áður en hún ferst og heyrum og finnum eldtungurnar:
Skall yfir eldhafið, ólgandi, logandi,
eldvargar runnu fram, hvæsandi, sogandi.
Reykurinn glóðþrunginn gaus upp úr kafinu. Gaflhlaðið eitt stóð sem klettur úr hafinu.
Seinna sýnir hann logana í hundsgervi þar sem þeir leggjast að fótum hetjunnar og sleikja þá flakandi tungum.
Í þessu kvæði, "Skarphéðinn í brennunni", má líka sjá annað óvenjulegt einkenni á ljóðum Hannesar, nefnilega hvað þau geta verið leikræn í sviðsetningu. Sums staðar í kvæðum hans eru beinar ræður, jafnvel samtöl, og meira að segja leikur hann sér að mállýskumun í "Daginn eftir dansleik" þar sem fyllirafturinn er óttalega flámæltur. Það minnir á hvað Hannes getur verið fyndinn í kvæðum sínum.
Hannes var mestan hluta ævi sinnar óskabarn gæfunnar, fríður maður sem laðaði fólk að sér. Hann kunni líka vel að meta lystisemdir lífsins og heit lífsgleði skín úr kvæðum hans. Hann dásamaði drottin fyrir að láta vaxa ber í ljúffeng vín og var jafnhneykslaður á bindindismönnum og fyllibyttum fyrir að vanmeta þær góðu gjafir ("Guð lét fögur vínber vaxa"). Ástarkvæði hans eru mörg, heit og myndræn. Í "Sjóferð" sem hann orti tvítugur förum við í ferðalag á seglbát í fljúgandi byr með honum og stúlkunni hans, og í "Smalastúlkunni" segir hann afar skemmtilega frá því hvenær hann fann fyrst fyrir því að hann væri karlkyns. Hann leggur sig allan fram um að lýsa nákvæmlega áhrifum tilfinninganna á líkamsstarfsemina - eins og í þessu erindi úr kvæðinu "Nú hef ég fundið":
Nú hef ég fundið yndissára eldinn
æðarnar fylla, streyma gegnum brjóstið, þrengjast sem eldregn út um kné og sköfnung,
afl fara' úr kálfum.
Ástarljóð Hannesar þóttu vissulega býsna berorð fyrir hundrað árum, og reyndar er slík tjáning girndar sjaldgæf í ljóðum enn í dag.
Því miður dró verulega úr yrkingum Hannesar eftir að hann varð önnum kafinn embættismaður.
Í bréfi til skáldbróður síns Matthíasar Jochumssonar árið 1899 segist hann kveljast "af því að hafa mörg járn í eldinum" og bætir við: "Ég er orðinn púlsklár, kancellíbykkja, dómsmálatrunta, mæðin og meidd í miðju baki ." Frá þessum árum er þó eitt hans þekktasta kvæði, "Í hafísnum", þar sem hann segir sögu skipstjóra sem fórnar sér fyrir skipshöfn sína. Það hefur verið túlkað sem eftirmáli Hannesar við stjórnmálaafskipti sín.
Heimildir og ítarefni
- Hannes Hafstein: Ljóð og laust mál. Reykjavík 1968. Inngangsorð eftir Tómas Guðmundsson.
- Íslensk bókmenntasaga III. Ritstjóri: Halldór Guðmundsson. Reykjavík 1996. Fjallað er um Verðandimenn og Hannes Hafstein sérstaklega á bls. 653-673.
- Kristján Albertsson: Hannes Hafstein. Ævisaga I-III. Reykjavík 1961-1964
