Atvinnulíf á heimastjórnartímabilinu

Umskipti

Íslenskt atvinnulíf tók stakkaskiptum á heimastjórnartímabilinu 1904 til 1918. Mestu munaði um þær breytingar sem urðu í sjávarútvegi með vélvæðingu og nýjum gerðum veiðiskipa og veiðarfæra. Aflinn sem nú kom á land, margfaldur á við það sem áður þekktist, skapaði landsmönnum miklar tekjur. Þær nýttust til margvíslegra framkvæmda og neyslu, ruddu nýjum starfsgreinum braut og sköpuðu öðrum atvinnuvegum tækifæri sem ekki höfðu áður verið til staðar. Í kjölfarið bötnuðu lífskjör í landinu til mikilla muna. Sveitafólk streymdi til sjávarþorpanna og Reykjavíkur þar sem tækifærin voru fleiri og félagslífið fjölbreyttara en í strjálbýlinu. Þéttbýlisþjóðfélag tók smám saman að myndast. Hinni nýju innlendu stjórn fylgdi síðan stórefldur framfarahugur, bjartsýni og athafnaþrá. Með öflugu atvinnulífi og framfarastjórn í upphafi 20. aldar var lagður grunnur að íslensku nútímaþjóðfélagi.

Sveitaþjóðfélagið

Til að átta sig á þeim breytingum sem urðu á atvinnulífi Íslendinga í upphafi 20. aldar er nauðsynlegt að hafa í huga hvernig umhorfs var í þjóðfélaginu um aldamótin. Ísland var þjóðfélag kyrrstöðu sem tekið hafði litlum breytingum öldum saman. Landsmenn, sem voru rétt innan við 80 þúsund að tölu samkvæmt manntali 1901, bjuggu flestir í sveit. Íbúar Reykjavíkur , þar sem þéttbýli var mest, voru þá tæplega sex þúsund, 8,5% þjóðarinnar. Aðrir helstu þéttbýlisstaðir voru Ísafjörður með liðlega þúsund íbúa og Hafnarfjörður þar sem um fjögur hundruð manns bjuggu. Af þessu leiddi að bændur og búalið voru fjölmennustu þjóðfélagsstéttirnar. Þeim fór fjölgandi sem stunduðu fiskveiðar, en flestir sinntu einnig öðrum störfum meðfram, aðallega við landbúnað. Rúmlega tvö þúsund manns höfðu framfærslu af verslun og þjónustu, jafnmargir og þáðu sveitarstyrk.

Landbúnaður var aðalatvinnugrein landsmanna. Var verkmenning lítt frábrugðin því sem tíðkast hafði á fyrstu öldum byggðar í landinu. Einu vinnutæki bænda og vinnufólks voru fábrotin handverkfæri og hestaverkfæri til jarðvinnslu og heyskapar. Véltæki voru engin.

Til fiskiveiða var lengst af farið á litlum fleytum, opnum róðrabátum, og eingöngu sótt á grunnmið við landsteinana. Á ofanverðri 19. öld efldist þilskipaútgerð og í kjölfarið tóku veiðiaðferðir og hagnýting sjávarfangs hægum breytingum. Unnt var að sækja á fjarlægari mið og ná meiri afla en fyrr. Sjávarbyggðir mynduðust víða um land og höfðu þær mikið aðdráttarafl fyrir sveitafólk því kjör voru betri og fjölbreytni mannlífsins meiri. Útlendingar fóru að stunda útgerð og fiskverkun hér á landi á þessum tíma. Voru Norðmenn þar atkvæðamestir og sinntu einkum síldveiðum og síldarbræðslu og hvalveiðum og vinnslu hvalafurða .

Samgöngur um landið voru afar erfiðar þar sem vega- og brúargerð hafði lítt verið sinnt. Voru hestar og vagnar einu samgöngutæki landsmanna, auk fáeinna ferja yfir vatnsföll. Hafnir voru hvergi, aðeins fábrotnar trébryggjur sem kaupmenn og útgerðarmenn höfðu látið byggja. Samgöngur til landsins voru að mestu í höndum útlendinga. Hér var enginn iðnaður eins og í nálægum löndum, en stéttir handverksmanna teknar að myndast í þéttbýli. Smásöluverslun var að mestu í höndum landsmanna, en öll innflutningsverslun laut forræði útlendinga. Umsvif ríkisins voru lítil og engin atvinnustarfsemi að heitið gæti rekin á þess vegum.

Einn banki var í landinu, Landsbanki Íslands, er hóf starfsemi 1885, en hann hafði lítið umleikis og útlánastarfsemi hans var mjög takmörkuð. Voru lán nær eingöngu veitt til húsa- og skipakaupa. Lítið var um peninga í umferð og fóru viðskipti manna á meðal einkum fram með vöruskiptum. Voru vinnulaun yfirleitt greidd með vöruúttektum og fæði og húsnæði. Réttindi verkafólks voru lítil sem engin og verkalýðsfélög tæpast komin til sögu.

Hvers vegna breyting?

Meginskýringin á þeirri breytingu, sem varð á atvinnulífi landsmanna á heimastjórnartímabilinu er "íslenska iðnbyltingin", sem svo hefur verið nefnd, tæknibylting í sjávarútvegi, sem leiddi til stóraukins fiskafla og þar með stóraukinna þjóðartekna. Tæknibyltingin átti svo aftur rætur að rekja til þess að árið 1904 var stofnaður hér á landi  nýr banki með erlendu hlutafé, Íslandsbanki (eldri), sem með lánastarfsemi sinni gerði athafnamönnum kleift að fjárfesta í nýjum atvinnutækjum. Það greiddi svo fyrir umskiptunum að landsmenn voru tilbúnir (og vanir) að inna af hendi mikla og erfiða vinnu; menningar- og menntahefð þjóðfélagsins gerði almenningi líklega auðveldara fyrir en ella að tileinka sér nýja verkþekkingu og loks var andrúmsloft sjálfstæðisbaráttunnar örvandi fyrir framfarasókn þjóðarinnar.

Vélvæðing sjávarútvegs

"Iðnbyltingin" á Íslandi á heimastjórnatímanum var fólgin í vélvæðingu og aukinni tæknivæðingu atvinnulífsins, en einkum þó við fiskveiðar og fiskverkun. Þilskipin sem farið var að nota á síðustu áratugum 19. aldar höfðu eflt sjávarútveginn og sjávarbyggðirnar, en þeim voru takmörk sett enda seglskip með fábrotin veiðarfæri. Notkun véla í fiskiskipum kynntust Íslendingar fyrst á tíunda áratug 19. aldar þegar breskir togarar (eða botnvörpungar eins og þeir voru nefndir vegna veiðarfærisins, botnvörpunnar) knúnir gufuafli úr kolum fóru að venja komur sínar á fiskimiðin við landið. En fyrirmyndir að fyrstu vélunum í íslenska báta voru þó sóttar til Danmerkur og í stað gufuvéla var notast við sprengihreyfla sem brenndu steinolíu. Er vélaöld í íslenskum sjávarútvegi yfirleitt talin hefjast árið 1902 þegar vél var sett í árabátinn Stanley á Ísafirði. Tóku útgerðarmenn og sjómenn um land allt þessari nýjung fagnandi enda skapaði hún möguleika á stórauknum fiskafla. Voru vélbátar orðnir vel á fjórða hundraðið aðeins tíu árum síðar. Fyrsti íslenski togarinn, knúinn gufuvél, kom árið 1905 til Hafnarfjarðar. Var hann keyptur á Englandi og nefndur Coot (sem merkir blesönd). Útgerðin heppnaðist nema hvað skipið strandaði þremur árum síðar og var úr sögunni. Með Coot var ísinn brotinn og í kjölfarið fylgdi togararinn Jón forseti (1907) á vegum útgerðarfélagsins Alliance. Var hann sérsmíðaður utanlands. Er sagt að útgerðin hafi gengið svo vel að smíðaverðið hafi verið að fullu greitt á þremur árum. Næstu árin kom síðan hver togarinn á fætur öðrum til landsins. Voru þeir orðnir sex árið 1910 og tuttugu árið 1917. Vélbátar og gufutogarar leiddu til þess að miklu meiri fiskafli en nokkru sinni fyrr kom á land, og skapaði þar vinnu og síðan auknar útflutningstekjur. Þá hófu togararnir einnig að sigla með ísaðan fisk á erlenda markaði, einkum til Bretlands, og fengu jafnan ágætt verð fyrir. Heildarafli Íslendinga var tæplega 68 þúsund tonn árið 1900 en tíu árum síðar var hann orðinn rúmlega 90 þúsund tonn. Mestur varð fiskaflinn á heimastjórnartímanum 1916, rúmlega 128 þúsund tonn.

Íslandsbanki

Þess eru ekki mörg dæmi - ef nokkur - að starfsemi eins fyrirtækis hafi valdið hvörfum í atvinnulífi heillar þjóðar. Svo er þó um Íslandsbanka (eldri) sem stofnaður var 1904 með áhættufé danskra og norskra kaupsýslumanna en fyrir hvatningu atvinnurekenda og stjórnmálamanna hér á landi. Forsenda þess að bankinn gat hafið starfsemi var lagasetning um starfsemina sem Alþingi afgreiddi 1903. Voru skiptar skoðanir innan þings sem utan um gildi og áhættu af því að hleypa erlendu fjármagni inn í landið, en þeir urðu ofan á sem töldu bankann aðeins geta orðið atvinnulífi landsmanna til framdráttar. Frá Íslandsbanka streymdi erlent lánsfé til framkvæmda í íslensku atvinnulífi. Skipti það algjörlega sköpum um sókn og vöxt atvinnuveganna. Hlutafé Íslandsbanka við stofnun nam tveimur milljónum króna og var þremur árum síðar aukið í þrjár milljónir. Til samanburðar við umsvif bankans má benda á að samanlagður inn- og útflutningur landsmanna um aldamótin nam 6-7 milljónum króna og tekjur landssjóðs samkvæmt fjárlögum árin 1902 og 1903 voru tæplega 630 þúsund hvort árið. Fyrir stofnfé Íslandsbanka mátti kaupa sextán nýja togara og eftir hlutafjáraukninguna átta til viðbótar. Líklegt er að án bankans hefði atvinnubyltingin á Íslandi tafist um tvo til þrjá áratugi.

Á  árinu 2004 eru 100 ár liðin frá því Íslandsbanki eldri var stofnaður.  Af því tilefni mun bankinn minnast 100 ára fjármálasögu sinnar með sérstakri dagskrá .  

Ritsíminn

Fyrsti íslenski ráðherrann, Hannes Hafstein , reyndist framtakssamari í flestum efnum en dönsku stjórnvöldin höfðu verið. Hann var áhugsamur um verklegar umbætur og beitti sér fyrir því strax eftir að hann tók við embætti að ritsími  yrði lagður til landsins. Gerði hann að fengu samþykki Alþingis um það samning við danskt símafélag að lagður yrði sæstrengur til Seyðisfjarðar, en þaðan landlína um Akureyri til Reykjavíkur. Komst á ritsímasamband tveimur árum seinna, 1906. Lagning ritsímans var gífurlega kostnaðarsöm fyrir landssjóð, enda unnu við verkið nær 300 manns, 220 Norðmenn, 18 Danir og 60 Íslendingar. En ábatinn varð líka mikill. Sælínan greiddi mjög fyrir viðskiptum Íslendinga við útlönd og varð m.a. til þess að innlend heildverslun leysti á fáum árum hina dönsku af hólmi. Þá varð auðveldara en áður að selja íslenskar afurðir til útlanda.

Fréttir af viðburðum utan landsteinanna bárust nú samdægurs í stað þess að margar vikur eða mánuðir liðu frá stóratburðum utanlands þar til Íslendingar höfðu um þá vitneskju. Landlínan varð ekki síður lyftistöng atvinnulífinu en hún kom á sambandi milli fjarlægra landshluta til mikils gagns fyrir viðskipti og framkvæmdir.

Samgöngubætur

Vega- og brúargerð stórjókst á heimastjórnarárunum. Má segja að á þeim árum hafi loksins komist á gróft þjóðveganet um landið allt. Átti lagning ritsímans stóran þátt í því. Í lok heimastjórnartímabilsins voru akvegir taldir fimm hundruð kílómetrar að lengd. Var lengsti vegarkaflinn um 100 km frá Reykjavík austur á Hvolsvöll. Hestvagnar urðu algengir á þessum árum, enda vegagerðin fram til um 1920 að mestu við þá miðuð. Fyrsti bílinn var fluttur til landsins sumarið 1904. Bílaöld rann þó ekki upp fyrr en áratug seinna. Árið 1905 voru teknar í notkun brýr yfir Sogið og Jökulsá í Axarfirði, hvort tveggja miklar samgöngubætur. Brúará var brúuð 1907 þegar lagður var vegur frá Þingvöllum til Geysis í tilefni konungskomunnar það ár. Hugmyndir voru uppi um að leggja járnbraut frá Reykjavík austur að Þjórsá, ekki síst til að auðvelda flutning landbúnarafurða til Reykjavíkursvæðisins, en framkvæmdin reyndist of kostnaðarsöm til að í hana yrði ráðist. Eina járnbrautin, sem Íslendingar fengu að kynnast, gekk á milli Öskjuhlíðar og miðbæjarins þegar Reykjavíkurhöfn var gerð á öðrum áratug aldarinnar. Hafnargerðin var stórkostleg samgöngubót og réð úrslitum um að Reykjavík varð miðstöð atvinnulífs á Íslandi. Stofnun Eimskipafélags Íslands 1914 hafði einnig mikla þýðingu fyrir verslun og viðskipti landsmanna innanlands og við útlönd.

Tækni í landbúnaði

Landbúnaður varð ekki aðeins fyrir tapi við eflingu sjávarútvegsins. Nú þurfti að framleiða matvörur fyrir ört stækkandi neytendahóp í þéttbýli. Það leiddi til þess að tekjur bænda jukust smám saman. Tækni og vélvæðing hélt innreið sína í landbúnaði, en þó í fyrstu í smáum stíl. Litlar ullarverksmiðjur voru reistar í Mosfellssveit og Eyjafirði í byrjun 20. aldar og fyrsta ullarþvottastöðin tók til starfa í Borgarnesi 1912. Þá voru víða reist sláturhús. Annað merki um tæknivæðingu í landbúnaði voru skilvindur sem greiddu mjög fyrir framleiðslu mjólkurafurða. Rjómabú voru stofnuð á nokkrum stöðum til smjörgerðar og átti almenn notkun skilvinda á bæjum stóran þátt í því. Var mjólkin skilin á bæjunum, en rjóminn fluttur til rjómabúanna og strokkaður þar í stórum tréstrokkum. Var smjörsala til Englands í nokkur ár arðsöm útflutningsgrein, en henni lauk á heimsstyrjaldarárunum fyrri.

Iðnaður

Vísir að verksmiðjuiðnaði myndaðist á heimastjórnartímabilinu með klæðagerð, veiðarfæragerð, smjörlíkisgerð, ölgerð og sápugerð o.fl. Einnig má nefna timburframleiðslu, en á því sviði var Völundur í Reykjavík stórtækastur, og framleiðslu múrsteina til húsabygginga, en þar ruddi verksmiðjan Mjölnir brautina. Aðrar iðngreinar, sem efldust á þessum árum og nýttu sér sérhæfðar vélar, voru t.d. prentun og brauðgerð.

Verslunin

Innlend heildverslun óx og dafnaði eftir að ritsímasamband komst á milli Íslands og útlanda 1906. Áður hafði smásöluverslun að mestu verið komin í hendur landsmanna. Í lok heimastjórnartímans voru hér á landi um 40 heildverslanir og rúmlega 700 smásöluverslanir.

Rafvæðing

Vatnsafl var í fyrsta sinn notað til raflýsingar hér á landi í Hafnarfirði í desember 1904. Kom það frá vatnsaflstöð við Lækinn í bænum. Notkun var þó takmörkuð og fyrsta bæjarfélagið sem naut almennrar raflýsingar var Seyðisfjörður árið 1913. Reykvíkingar bjuggu á þessum árum við gaslýsingu og rafljós urðu ekki almenn í borginni fyrr en í byrjun þriðja áratugarins. Nokkur stór atvinnufyrirtæki, svo sem klæðaverksmiðjan Iðunn, timbursmiðjan Völundur og mulningsstöðin Mjölnir, höfðu þó í byrjun aldarinnar komið sér upp gufuvélum til að framleiða rafmagn fyrir vélar sínar og til lýsingar.

Athafnamenn

Stórhuga athafnamenn áttu mikinn þátt í atvinnubyltingunni í upphafi 20. aldar. Nafnfrægastur þeirra er líklega Thor Jensen sem stóð fyrir umsvifamikilli útgerð og verslun sem teygði anga sína um land allt. Í Reykjavík og á Hjalteyri hafði hann t.d. lengi mikil umsvif í nafni útgerðarfélagsins Kveldúlfs. Thor var einn helsti forvígismaður togaraútgerðarinnar í byrjun aldarinnar. Samstarfsmaður Thors í svonefndu Milljónafélagi, útgerðar- og verslunarfyrirtæki sem starfaði á árunum 1907 til 1913, var Pétur J. Thorsteinsson sem nefndur hefur verið Bíldudalskóngurinn, en á Bíldudal átti hann árum saman öll atvinnutækin og hafði hundruð manna í vinnu. Einar Þorgilsson útgerðarmaður í Hafnarfirði og Björn Kristjánsson kaupmaður og alþingismaður áttu m.a. frumkvæði að kaupum fyrsta gufutogarans, Coot, en sá síðarnefndi var einn helsti framtaksmaður í verslunarrekstri í Reykjavík. Jón Þorkláksson verkfræðingur, síðar borgarstjóri og forsætisráðherra, beitti sér fyrir stofnun byggingarfyrirtækja í Reykjavík og var einn af frumkvöðlum vega- og brúargerðar um landið. Meðal annarra athafnamanna, sem sköpuðu sér nafn á heimastjórnartímabilinu, má nefna Hallgrím Kristinsson , einn af forvígismönnum Sambands íslenskra samvinnufélaga, Garðar Gíslason stórkaupmann, Eggert Claessen lögfræðing, Ásgeir G. Ásgeirsson útgerðar- og verslunarmann á Ísafirði, August Flygenring útgerðarmann í Hafnarfirði, Jón Ólafsson kenndan við útgerðarfélagið Alliance í Reykjavík og Þórarinn E. Tulinius sem rak kaupskipafélag (Thorefélagið svonefnda) fyrir daga Eimskipafélagsins.

Vinna og verkalýður

Réttindi verkafólks voru af skornum skammti í upphafi 20. aldar. Athafnamennirnir, sem stýrðu atvinnulífinu, litu yfirleitt verkafólk eins og bændur á vinnuhjú sín forðum. Þeim var annt um það en kröfðust mikils vinnuframlags.

Vinnuharka var mikil og kjör bág miðað við það sem síðar varð, en fóru engu að síður hratt batnandi þegar leið á öldina. Fyrsta almenna verkalýðsfélagið í Reykjavík var Dagsbrún, stofnað 1906. Það átti mikinn þátt í því að lagfæra kjör verkalýðsins með samningum við atvinnurekendur.

Heimildir

Margvíslegan almennan fróðleik um atvinnulíf á heimastjórnartímabilinu má sækja í eftirtalin yfirlitsrit:

Til baka Senda grein Prenta greinina