Félagshreyfingar á heimastjórnartímum
Félagslíf er yfirleitt hvarvetna bundið hæfilegu þéttbýli. Á 19. öld var þéttbýlismyndun rétt nýhafin á Íslandi og félagasamtök því fáskrúðug. Það var helst að bændur tækju sig saman á ofanverðri öldinni til að stofna félög um verslun í andófi við danska kaupmenn. Einnig voru stofnuð búnaðarfélög og sparisjóðir á einstaka stað, lestrarfélög nokkuð víða og skammlíf ungmennafélög í einstaka sveitum. Nokkur menntamannafélög voru og starfandi, svo sem Hið íslenska bókmenntafélag og Hið íslenska biblíufélag.
Einn helsti farvegur félagsskapar á 19. öld voru verslunar- og kaupfélög bænda. Elst kaupfélaga er talið Kaupfélag Þingeyinga á Húsavík (stofnað 1882). Það leiddi til stofnunar fjölda sambærilegra félaga á næstum árum og áratugum. Nokkrir forystumenn fyrstu kaupfélagannna stofnuðu Landsamband kaupfélaga 1895 og var megintilgangur þess fræðsla um samvinnustefnuna.
Framhald þessarar starfsemi var Samband íslenskra samvinnufélaga (SÍS) sem hafði víðtæka verslun og fræðslustarfsemi að leiðarljósi en varð fyrst að stórveldi í íslensku þjóðlífi eftir 1917.
Upp úr 1860 fór að örla á samtökum um stjórnmál. Þar má nefna Kvöldfélagið í Reykjavík (1861), Hið íslenska þjóðvinafélag (1871) og Þjóðlið Íslendinga í Þingeyjarsýslu (1884). Aðrar félagshreyfingar voru einkum stéttbundnar. Þannig stofnuðu kaupmenn, verslunarmenn og iðnaðarmenn með sér félög í helstu kaupstöðum sem voru eins konar klúbbar fremur en hagsmunafélög. Heldri konur í Reykjavík stofnuðu með sér Thorvaldsensfélagið 1874 sem aðallega stóð fyrir góðgerðarstarfsemi. Það markaði upphafið að þátttöku kvenna í félagastarfi.
Undir lok 19. aldar stofnuðu konur svo Hið íslenska kvenfélag (1894) sem aðallega beitti sér fyrir bindindismálum og stofnun háskóla og Hvíta bandið (1895) til baráttu gegn áfengisbölinu og til að vinna að líknarstörfum.
Fyrsta fjöldahreyfingin á Íslandi var líklega Góðtemplarareglan sem stofnuð var á Akureyri 1884 en barst ári síðar til Reykjavíkur. Hún varð að eins konar alþýðuhreyfingu sem hafði mikil áhrif, ekki síst á heimastjórnarárunum. Höfuðmál hennar var að berjast gegn neyslu áfengis en á hennar vegum var einnig margs konar félagsstarf. Í Góðtemplarahreyfingunni voru karlar jafnt sem konur, öfugt við önnur félög og hún var ekki bundin við ákveðna stétt. Góðtemplarastúkurnar urðu eins konar æfingavettvangur almennings fyrir fundasköp, ræðumennsku og leiklist. Reglan bauð stundum fram í sveitarstjórnarkosningum og reyndi að hafa áhrif inn á alþingi. Hún kom því til leiðar að kaupmenn hættu smám saman áfengissölu í verslunum sínum.
Árið 1906 unnu bindindismenn sjálft höfuðvirki drykkjuskapar í Reykjavík. Þá keypti Góðtemplarareglan stærsta hótelið, Hótel Ísland, sem varð til þess að það hætti vínveitingum. Fyrir áhrif reglunnar var samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1908 aðflutnings- og sölubann á áfengi og gekk það endanlega í gildi 1. janúar 1915. Mjög skiptar skoðanir voru þó um þetta mál og margir töldu að persónufrelsi sínu vegið með lögunum. Meðal annars var í Reykjavík stofnað félagið Þjóðvörn til að berjast fyrir afnámi bannlaganna. Það gerðist síðar í áföngum á millistríðsárunum en þá voru áhrif templara tekin að dvína verulega.
Góðtemplarahreyfingin var fjölda- og hugsjónahreyfing á heimastjórnarárum og tengdist aukinni þjóðernishreyfingu ungs fólks. Skyld henni var ungmennafélagshreyfingin sem fór eins og eldur í sinu um landið og hafði það að markmiði að rækta land og lýð eins og það var kallað. Meðal þess sem mest áhersla var lögð á var rækt við móðurmálið, bindindismál, skógrækt og íþróttir. Fyrirmyndir sótti ungmennafélagshreyfingin til Noregs og til lýðskóla í Danmörku. Fyrsta ungmennafélagið var Ungmennafélag Akureyrar sem stofnað var í ársbyrjun 1906. Í kjölfarið voru fleiri svipuð félög stofnuð víða um land. Fjölmennasta félagið varð Ungmennafélag Reykjavíkur.
Í ágúst 1907 mynduðu félögin með sér samband sín á milli þegar Ungmennafélag Íslands var stofnað á Þingvöllum. Árið 1912 voru félög í Ungmennafélagi Íslands orðin 44 að tölu með rúmlega 2000 félagsmönnum. Ungmennafélagshreyfingin og Góðtemplarahreyfingin voru þá tvímælalaust öflugustu félagsmálahreyfingar ungs fólks um allt land. Aukin bjartsýni og stórhugur Íslendinga á heimastjórnartímum lýsti sér meðal annars í mikilli íþróttavakningu á þessum árum.
Áhugi á íþróttum og útivist meðal ungs fólks var að nokkru leyti hluti af þjóðernisvakningu en einnig angi af alþjóðlegu fyrirbæri. Stöku íþróttafélög höfðu verið stofnuð í þéttbýlisstöðum (svo sem Reykjavík og Vestmannaeyjum) á síðari hluta 19. aldar og má þar nefna skotfélög, glímufélög, sundfélög og skautafélög. Undir lok aldarinnar nam svo knattspyrnan land í Reykjavík.
Með stofnun Ungmennafélags Reykjavíkur haustið 1906 hófst fyrst skipulögð skíðaiðkun í Reykjavík, Skíðafélag Reykjavíkur var síðan stofnað 26. febrúar 1914. Skautafélag Reykjavíkur hafði hins vegar verið stofnað 1892 og var langfjölmennasta íþróttafélagið í Reykjavík. Auk skautaiðkana efndi félagið til dansleikjahalds og skemmtana. Eftir 1906 var farið að efna til keppnismóta í hinum ýmsu íþróttagreinum. Glíman var þjóðaríþróttin og mikill metingur milli Norðlendinga og Sunnlendinga um hver ætti bestu glímukappana.
Árið 1908 fóru sjö glímumenn til Ólympíuleikanna í London og sýndu þar íþrótt sína. Það var í fyrsta sinn sem Íslendingar tóku þátt í íþróttamóti erlendis. Í mars 1907 var Íþróttafélag Reykjavíkur (ÍR) stofnað, aðallega með það fyrir augum að iðka fimleika og frjálsar íþróttir. Árið 1909 var farið að keppa í frjálsum íþróttum í Reykjavík eftir alþjóðlegum reglum og árið 1910 sýndi leikfimiflokkur ÍR fyrst opinberlega. Sama ár var stofnað Íþróttasamband Reykjavíkur með það fyrir augum að koma upp íþróttavelli á Melunum í samvinnu við bæjarstjórn Reykjavíkur. Sjö félög stofnuðu sambandið og var samanlögð félagatala þeirra þá 7-800 manns.
Melavöllurinn var vígður 12. júní 1911 og viku síðar, á hundrað ára afmæli Jóns Sigurðssonar 17. júní, efndi Ungmennasamband Íslands til fyrsta allsherjaríþróttamótsins í Reykjavík. Það stóð í viku og tóku 70 íþóttamenn þátt í því. Keppt var í glímu, frjálsum íþróttum, lyftingum og knattspyrnu en auk þess sýndu leikfimiflokkar karla og kvenna. Árið 1912 var fyrst efnt til keppni um knattspyrnubikar Íslands og var það upphaf Íslandsmótanna í knattspyrnu. Þrjú lið, Fótboltafélag Reykjavíkur (KR), Fram og Fótboltafélag Vestmannaeyja, tóku þátt í þessu fyrsta móti. Íþróttasamband Íslands (ÍSÍ) var stofnað í janúar 1912. Á heimstyrjaldarárunum fyrri (1914-1918) dofnaði svo mjög yfir öllu íþróttalífi.
Á heimastjórnarárum var mikil deigla í trúmálum á Íslandi og stofnuð trúmálafélög og nýir söfnuðir sem stóðu utan þjóðkirkjunnar. Þar má nefna fríkirkjuhreyfinguna sem hófst á Reyðarfirði en náði fyrst varanlegri fótfestu er lútherskur fríkirkjusöfnuður var stofnaður í Reykjavík 1899. Árið 1909 var fullur helmingur Reykvíkinga kominn í fríkirkjusöfnuðinn. Um það leyti var söfnuður aðventista einnig stofnaður.
Árið 1905 var svokallað Tilraunafélag, forveri Sálarrannsóknafélagsins, stofnað til að gangast fyrir miðilsfundum en spíritisminn var heitt deilumál á heimastjórnarárunum og blandaðist inn í stjórnmáladeilur þessara ára.
Séra Friðrik Friðriksson hóf æskulýðsstarf í Reykjavík árið 1897 undir áhrifum frá Danska heimatrúboðinu. Það leiddi til stofnunar KFUM og KFUK árið 1899. Séra Friðrik hafði mikil áhrif á börn og unglinga og á fyrsta áratugi 20. aldar voru um 60 prósent allra drengja í Reykjavík virkir í KFUM. Það var því einn helsti farvegur félagslífs barna og unglinga. Dr. Pétur Pétursson hefur sagt: "Rétt fyrir aldamótin og á fyrsta áratug þessarar aldar [þ. e. 20. aldar] bárust til landsins ýmiss konar nýjar stefnur í trúmálum og náðu fótfestu í þvi samfélagi sem var að rísa í Reykjavík.
Einstaklingar með sérgáfu spámannsins og leiðtogahæfileika komu fram og höfðu meiri áhrif á trúarlíf þjóðarinnar en önnur dæmi munu til á 19. og 20. öld. Þessar hreyfingar eru skýr vitnisburður um þær miklu þjóðfélagslegu breytingar sem áttu sér stað á Íslandi í upphafi þessarar aldar. Þær sýna og sanna að staða og hlutverk trúarstofnana og trúarbragða í samfélaginu hafði breyst í grundvallaratriðum.
Áður fyrr var það samfélagið sjálft, uppbygging þess og viðhald sem markaði viðfangsefni trúarbragaðanna og var hið miðlæga í trúarlífinu, en nú var það einstaklingurinn og vitund hans sem komst í sviðsljós trúarinnar. Skipulegir stjórnmálaflokkar voru lítt komnir til sögu í byrjun 20. aldar, þingmenn mynduðu einungis lauslegt samband sín á milli meðan á þingfundum alþingis stóð. Þó voru nokkur félög í Reykjavík sem voru farvegur fyrir stjórnmálaumræðu. Þar má nefna Framfarafélag Reykjavíkur sem stofnað var 1889 og heimastjórnarfélagið Fram. Í janúar 1907 var Kvenréttindafélag Íslands stofnað og var aðaltilgangur þess að vinna að stjórnmálajafnrétti karla og kvenna. Aðalhvatamaður að stofnuninni var Bríet Bjarnhéðinsdóttir. Um vorið efndi félagið til almenns borgarafundar í Reykjavík um almennan og jafnan kosningarétt til bæjarstjórnar. Þetta varð til þess að konur fengu kosningarétt og kjörgengi til sveitarstjórna ári síðar og átti Kvenréttindafélagið einnig mikinn þátt í að konur fengu kosningarétt og kjörgengi til alþingis 1915 og að fleiri réttindamál kvenna náðu fram að ganga. Hannes Hafstein ráðherra var alla tíð öflugur stuðningsmaður kvenréttinda.
Á heimastjórnarárunum færðist það og í vöxt að einstakir hagsmunahópar mynduðu félög til að ná fram markmiðum sínum eða til að efla samkennd sína.
Árið 1894 höfðu útgerðarmenn við Faxaflóa stofnað með sér félag sem varð svo til þess að sjómenn stofnuðu ári síðar Sjómannafélagið Báruna sem var eitt fyrsta raunverulega verkalýðsfélagið. Prentarar voru fyrsta stétt iðnaðarmanna er tókst að mynda öflugt og varanlegt verkalýðsfélag, Hið íslenska prentarafélag, árið 1897. Tilraunir daglaunamanna til að stofna með sér samtök báru fyrst verulegan árangur á heimastjórnartímanum. Það gerðist með stofnun Verkamannafélagsins Dagsbrúnar í janúar 1906 en að því voru tæplega 400 manns stofnfélagar. Konur höfðu ekki aðgang að því en 1914 gekkst Kvenréttindafélagið fyrir stofnun Verkakvennafélagsins Framsóknar sem var fyrsta verkalýðsfélag kvenna. Allt þetta bar vott um aukna þéttbýlismenningu og var með vissum hætti afrakstur nýbyrjaðrar iðnvæðingar á Íslandi. Árið 1901 bjuggu um 20 prósent Íslendinga í þéttbýli en þróunin varð svo ör á fyrstu áratugum 20. aldar að 1920 var þessi tala komin yfir 40 prósent. Á sama tímabili hafði íbúum Reykjavíkur einnar fjölgað úr 6667 í 17679 manns.
