Fjölmiðlun á heimastjórnartímum
Þau tvö blöð sem mesta útbreiðslu höfðu um landið framan af heimastjórnartímabilinu og nutu mest álits voru annars vegar elsta blað landsins Þjóðólfur og hins vegar Ísafold . Þau voru bæði gefin út í Reykjavík en komu þó aðeins út einu sinni til tvisvar í viku. Í höfuðstaðnum bjuggu þá um 8000 manns sem ekki virðist hafa verið nægur mannfjöldi til að bera dagblað enn sem komið var. Samgöngur voru og með þeim hætti að vonlaust var að flytja blað daglega frá höfuðstaðnum og út um landið.
Blaðamennsku heimastjórnartímabilsins má kalla stjórnmálablaðamennsku. Blöðin voru framan af nær öll í einstaklingseigu, mannanna sem ritstýrðu blöðunum og sáu um allan rekstur þeirra. Þetta voru blaðakóngar síns tíma. Flestir þeirra tóku virkan þátt í stjórnmálum, margir voru þingmenn eða sveitastjórnarmenn og notuðu blöðin til framdráttar stjórnmálaskoðunum sínum jafnframt því sem þeir höfðu framfæri sitt af útgáfu þeirra. Flokkaskipun í stjórnmálum var enn laus í reipum og gátu því blöðin snúist frá einum flokki til annars ef ritstjórinn skipti um skoðun. Blöðin voru ekki flokksmálgögn í þeim skilningi sem síðar varð.
Þjóðólfur var eins og fyrr sagði elsta blað landsins, stofnað 1848. Frá 1892 hafði blaðið verið í eigu og undir ritstjórn Hannesar Þorsteinssonar guðfræðings. Undir hans stjórn var blaðið traust, gott og íhaldsamt en hann var ekki mikill nýjungamaður. Um aldamótin 1900 var Þjóðólfur orðinn aðalmálgagn Heimastjórnarflokksins meðan Ísafold var málgagn Valtýinga. Útbreiðsla blaðanna var svipuð. Áskrifendur blaðanna hvors um sig voru eitthvað á þriðja þúsund manns.
Eftir að heimastjórnin komst á 1904 og Hannes Hafstein var orðinn ráðherra Íslands stirðnaði heldur sambúð Heimastjórnarflokksins og Þjóðólfs og var ástæðan meðal annars sú að tvö önnur öflug blöð komu upp sem stjórnarblöð í Reykjavík og voru í beinni samkeppni við Þjóðólf. Þetta voru blöðin Reykjavík og Lögrétta . Þegar Hannes Þorsteinsson skrifaði undir svokallað Blaðamannaávarp í árslok 1906 var hann rekinn úr Heimastjórnarfélaginu Fram. Hann snerist svo gegn Hannesi Hafstein í kosningunum 1908. Árið 1909 seldi Hannes Þorsteinsson blað sitt og leið það undir lok 1912.
Líklega hefur Ísafold heldur haft vinningin sem öflugasti og áhrifamesti fjölmiðill landsins á þessu tímabili. Blaðið hafði verið stofnað árið 1874 og ritstjóri og eigandi þess frá upphafi var Björn Jónsson sem jafnan var kenndur við blaðið og kallaður Björn í Ísafold. Auk blaðsins sjálfs rak Björn prentsmiðju ásamt bókbandi, viðamikla bókaútgáfu og bókaverslun og var fyrirtæki hans meðal hinna stærstu á landinu. Í Ísafoldarhúsið í Austurstræti 8 lá stöðugur straumur fólks og það var einn af miðpunktunum í bæjarlífi Reykjavíkur og raunar öllu þjóðlífinu. Sjálfur var Björn stöðugt að tala við fólk og skrifa í allar áttir. Hann hélt um alla þræði í fyrirtækjum sínum, skrifaði mikið og þýddi og var þar að auki á kafi í félagsmálum og stjórnmálum. Það átti hann raunar sammerkt með keppinaut sínum Hannesi Þorsteinssyni. Björn Jónsson hóf vélvæðingu í prentsmiðju sinni 1897 og markar sá atburður upphaf iðnvæðingar í Reykjavík en sumarið 1904 var Þjóðólfsprentsmiðjan einnig vélvædd.
Björn í Ísafold og Hannes Þjóðólfsritstjóri voru yfirleitt á öndverðum meiði í flestum þjóðmálum og nánast eins og hundur og köttur alla sína tíð sem höfuðritstjórar þjóðarinnar.
Eitt öflugasta stuðningsblað Hannesar Hafsteins alla hans ráðherratíð var blaðið Reykjavík sem var undir ritstjórn Jóns Ólafssonar. Útbreiðsla þess var þó einkum bundin höfuðstaðnum og nágrenni hans meðan Ísafold og Þjóðólfur höfðu útbreiðslu um allt land eins og áður sagði. Reykjavíkin var í eigu kaupmanna í Reykjavík og ekki síst auglýsingablað en Jón Ólafsson var framsæknasti og nútímalegasti blaðamaður landsins og blaðið því mjög líflegt undir hans stjórn.
Oftast var rígur á milli blaða þó að þau fylgdu sömu stjórnmálastefnu. Þegar hópur þingmanna sem tilheyrðu hógværari hluta Heimastjórnaflokksins ákvað árið 1906 að stofna hlutafélag til að koma upp tveimur nýjum stjórnarblöðum sauð upp úr. Hannes Þorsteinsson, ritstjóri Þjóðólfs , taldi ráðherrann Hannes Hafstein hygla um of hina nýja félagi og átti það sinn þátt í að hann fjarlægðist Heimastjórnarflokkinn.
Blöðin tvö sem stofnuð voru af tólf þingmönnum Heimastjórnarflokksins árið 1906 voru Lögrétta í Reykjavík og Norðri á Akureyri. Helstu frumkvöðlarnir voru Jón Magnússon, síðar forsætisráðherra, Guðmundur Björnsson, síðar landlæknir og Þórhallur Bjarnarson, síðar biskup.
Ritstjóri Lögréttu var ráðinn Þorsteinn Gíslason og haslaði hann blaði sínu þegar völl sem eitt af helstu blöðum þjóðarinnar. Eftir að Hannes Þorsteinsson seldi Þjóðólf árið 1909 urðu Lögrétta og Ísafold stærstu blöð þjóðarinnar, hatrammir andstæðingar í stjórnmálum og miklir keppinautar um hylli lesenda. Annað studdi Heimastjórnarflokkinn, hitt Sjálfstæðisflokkinn gamla. Lögrétta undir stjórn Þorsteins Gíslasonar varð eitt besta fréttablað landsins, vel uppsett og fjölbreytt að efni. Það gaf sig umfram önnur blöð að verklegum framkvæmdum í landinu. Blaðið sjálft fór ekki varhluta af tækninýjungum en Þorsteinn Gíslason og fleiri einstaklingar beittu sér fyrir kaupum á fyrstu setjaravélinni (linotype) til landsins 1914 og var Lögrétta sett í henni. Auk Lögréttu gaf Þorsteinn Gíslason út mánaðarblaðið Óðinn á þessu tímabili og varð jafnframt stórvirkur bókaútgefandi.
Á heimastjórnartímabilinu voru gefin út ýmis vikublöð í Reykjavík og nágrenni sem áttu sér misjafnlega langa ævidaga. Þjóðviljinn sem hafði verið gefinn út á Ísafirði frá 1886 fluttist með eiganda sínum, stjórnmálamanninum Skúla Thoroddsen til Bessastaða 1901 og þaðan til Reykjavíkur 1908 og var blaðið gefið þar út til dauðadags Skúla árið 1915. Þjóðviljinn hafði útbreiðslu á landsvísu og var því eitt af stærri blöðunum. Skúli fylgdi Sjálfstæðisflokknum gamla.
Þá má nefna Fjallkonuna sem Valdimar Ásmundsson hafði stofnað 1884, einkum til að efla alþýðufræðslu. Valdimar var fallinn frá þegar hér var komið sögu og blaðið gekk kaupum og sölum þar til það lagði upp laupana 1911. Eiginkona Valdimars, Bríet Bjarnhéðinsdóttir, gaf hins vegar út Kvennablaðið 1895 til 1919.
Meðal annarra blaða sem gefin voru út í Reykjavík á heimastjórnarárunum ber að geta Ingólfs sem Landvarnarmenn gáfu út. Það kom út á árunum 1903 til 1915. Ritstjóri þess var lengst af Benedikt Sveinsson yngri.
Utan Reykjavíkur voru prentsmiðjur og allöflug blaðaútgáfa á fjórum stöðum; Ísafirði, Akureyri, Seyðisfirði og að nokkru leyti á Eskifirði.
Eftir að Þjóðviljinn fluttist suður 1901, varð helsta blaðið á Ísafirði Vestri sem fylgdi Heimastjórnarflokknum að málum, öfugt við Þjóðviljann. Það kom út til 1918.
Á Akureyri hafði verið samfelld blaðaútgáfa frá 1853. Dauft var þó yfir henni um aldamótin 1900. Nýtt líf færðist í hana er blaðið Norðurland undir ritstjórn Einars Hjörleifssonar (síðar Kvaran) hóf göngu sína 1901. Þetta var blað Valtýinga, andstæðinga Heimastjórnarflokks Hannesar Hafsteins, og áttu helstu foringjar þeirra hlut í blaðinu. Norðurland var kannski fyrsta hreinræktaða flokksblaðið og var litið á það sem systurblað Ísafoldar. Einar Hjörleifsson var einn af færustu blaðamönnum þjóðarinnar og undir ritstjórn hans varð blaðið samkeppnisfært á landsvísu. Líta má á stofnun heimastjórnarblaðsins Norðra árið 1906 sem beint andsvar við Norðurlandi. Ritstjóri þess var Jón Stefánsson. Meðal annarra blaða á Akureyri á þessu tímabili má nefna Stefni og Gjallarhorn.
Helsta blaðið á Austurlandi var Austri á Seyðifirði sem var eindregið heimastjórnarblað undir ritstjórn Skafta Jósepssonar og síðar Þorsteins, sonar hans. Austri kom út á árunum 1891 til 1917. Ný prentsmiðja var stofnuð á Eskifirði 1905 og þar var prentaður Dagfari sem fylgdi Landvarnarmönnum að máli. Ritstjóri hans var Ari Jónsson, síðar Arnalds. Blaðið varð þó ekki langlíft.
Á 19. öld voru íslensk tímarit yfirleitt gefin út í Kaupmannahöfn ( Ármann á alþingi, Fjölnir, Ný félagsrit o.s.frv.) en þegar hylla tók undir heimastjórn tóku þau sem þá voru enn gefin út að flytjast til Reykjavíkur. Er það til marks um að Reykjavík var nú að taka við hlutverki Kaupmannahafnar sem höfuðstaður Íslands og varð uppspretta og miðstöð helstu strauma í menningu og þjóðmálum. Andvari, arftaki Nýrra félagsrita, flutti til Reykjavíkur 1884, Skírnir, hið gamla tímarit Hins íslenska bókmenntafélags, árið 1890 og Sunnanfari 1896. Síðasta stóra almenna tímaritið sem gefið var út í Kaupmannahöfn var Eimreiðin sem Valtýr Guðmundsson stofnaði 1895. Nafn tímaritsins sýnir hinn nýja framfaraanda sem þá var að skjóta rótum meðal Íslendinga. Valtýr seldi Eimreiðina heim til Íslands árið 1918.
Strax um aldamótin 1900 var orðin mikil gróska í útgáfu sérhæfðra tímarita sem komu út á Íslandi, svo sem um einstakar vísindagreinar eða félagsrit starfsstétta, kvennablöð og barnablöð svo að nokkuð sé nefnt.
Það sem háði fyrst útgáfu fréttablaða og öllum fréttaflutningi voru erfiðar samgöngur á Íslandi. Ekkert daglegt fréttasamband var við útlönd eða milli fjarlægra landshluta og strjálbýli kom í veg fyrir útgáfu dagblaða. Einar Benediktsson hafði orðið til þess að gefa út dagblaðið Dagskrá fyrstur manna árið 1896 en sú tilraun varð skammlíf. Grundvöllur var þá ekki orðinn fyrir slíkri útgáfu.
Fram til 1905 gátu erlendar fréttir einungis borist til landsins með skipum en milli landshluta bárust fréttir helst með hestríðandi ferðamönnum eða með stopulum strandferðasiglingum. Erlend fréttaþjónustu í íslenskum blöðum var einnig háð því hversu tíðar skipakomur voru, hversu skipin voru hröð í förum og hvaðan þau komu. Loftskeytastöð var sett upp við Rauðará að frumkvæði Einars Benediktssonar sumarið 1905 og hún ásamt ritsímanum ári seinna olli byltingu í samskiptum Íslands við umheiminn og íslenskri blaðamennsku. Eftir það var Ísland í daglegu og beinu sambandi við útlönd.
Haustið 1906 var ritsíminn til útlanda opnaður og símasamband komst jafnframt á vestur og norður um land milli Reykjavíkur og Seyðisfjarðar. Blöðin byrjuðu þá strax að birta ritsímafréttir. Jón Ólafsson ritstjóri Reykjavíkur taldi að nú væri kominn grundvöllur fyrir dagblað í höfuðstaðnum og hóf að gefa út Dagblaðið, ekki síst til að setja erlendar símfregnir á prent jafnóðum og þær bárust. Jafnframt mynduðu blöðin blaðskeytasamlög til að minnka kostnaðinn af fréttaskeytum. Í nóvember 1906 byrjaði Ritzau-fréttastofan að senda skeyti til Íslands og var það í fyrsta sinn sem Íslendingar nutu þjónustu erlendrar fréttastofu.
Dagblaðstilraun Jóns Ólafssonar rann fljótlega út í sandinn en næsta tilraun til dagblaðsútgáfu var gerð í desember árið 1910. Íbúar Reykjavíkur voru þá orðnir um tólf þúsund eða nægilega margir til að skapa grundvöll fyrir óháð fréttablað. Stofnandi nýja dagblaðsins var Einar Gunnarsson og kallaði hann það Vísi til dagblaðs í Reykjavík sem síðar var stytt í Vísi . Þar með hófst samfelld dagblaðaöld á Íslandi. Í örstuttu ávarpi til lesenda sagði ritstjórinn:
"Vísir er að þreifa fyrir sér hvort tiltök séu að stofna hér dagblað. Dagblaðið ætti aðallega að vera sannort fréttablað en laust við að taka þátt í deilumálum."
Einar Gunnarsson gerði sér grein fyrir því að markaður hins nýja dagblaðs var eingöngu Reykjavík og nágrenni en til þess að ná til sem flestra kaupenda varð hann að halda blaðinu utan pólitískra flokkadrátta. Vísir var alla tíð fyrst og fremst Reykjavíkurblað.
Þremur árum eftir stofnun Vísis fékk hann öfluga samkeppni í höfuðstaðnum. Það var þegar Vilhjálmur Finsen loftskeytamaður stofnaði Morgunblaðið, einnig í þeim tilgangi að gefa út óháð fréttablað, og hafði hann Politiken í Danmörku og fleiri stórblöð að fyrirmynd en Vilhjálmur hafði þá búið árum saman erlendis og verið fréttaritari slíkra blaða. Með honum við stofnun blaðsins var Ólafur, sonur Björns Jónssonar, sem tekið hafði við ritstjórn Ísafoldar 1909 er Björn Jónsson varð ráðherra. Náin tengsl voru því milli Morgunblaðsins og Ísafoldar sem áfram var gefin út vikulega. Morgunblaðið var til að byrja með fyrst og fremst Reykjavíkurblað eins og Vísi en átti þegar fram liðu stundir eftir að verða langstærsta og öflugasta blað þjóðarinnar og hafa útbreiðslu um allt land.
Eftir að dagblöð komu til sögu voru áfram gefin út mörg af hinum eldri vikublöðum og ber þar helst að nefna Ísafold og Lögréttu. Á fyrri heimstyrjaldarárunum (1914-1918) voru svo gerðar tilraunir til að gefa út fleiri dagblöð í Reykjavík og á Akureyri en þau urðu öll skammlíf.
