Listir undir heimastjórn
Á árunum í kringum aldamótin 1900 sprakk út á Íslandi nýtt þjóðlíf á gömlu þjóðartré sem furðulega skömmu áður virtist safalaust og dautt. Og einn brumhnappurinn geymdi hinar fögru listir.
Íslenskar bókmenntir lifa ekki á jórtri þess sem étið var áður
Í bókmenntum varð krafan um rétt einstaklingsins til að lifa lífi sínu samkvæmt eigin þörfum og löngunum hávær í bókmenntum raunsæisstefnu hér á landi undir lok 19. aldar. Tímaritið Verðandi kom út 1882 í fyrsta og eina sinn með ljóðum og sögum eftir þróttmikla íslenska stúdenta í Kaupmannahöfn sem vildu gefa þjóð sinni ærlegt spark til að vekja hana af þyrnirósarsvefni andlegrar fátæktar. Einkum tókst Hannesi Hafstein (1861-1922) vel að sameina listir og áróður í áhrifaríkum kvæðum sínum. Það sést undir eins á stefnumótun hans fremst í Verðandi þar sem hann ákallar storminn - "Ég elska þig stormur, sem geisar um grund ..." Blessað rokið á að blása burtu gráfeysknu kvistunum og með þeim ryki aldanna sem liggur eins og farg á alþýðu landsins og heldur þrá fólks eftir tilfinningafrelsi og athafnafrelsi í skefjum.
Hannes hafði hitann í ljóðum sínum ekki síst frá Fjölnismönnum, rómantísku eldhugunum á fyrri hluta 19. aldar sem hann kynnti sér vandlega og gaf út árið 1883 ljóð Jónasar Hallgrímssonar (1807-1845) sem þá höfðu lengi verið ófáanleg. Hannes var kosinn á þing fyrir heimastjórnarmenn árið 1900 og varð svo fyrsti íslenski ráðherrann 1904. Má því segja að hann tengi saman tvær aldir í íslenskri þjóðfrelsisbaráttu og hafi borið hugsjón sína um nýtt og ferskt þjóðlíf fram til sigurs. En hann orti lítið eftir að út í harða stjórnmálabaráttu var komið.
Hannes sá að ekki var nóg að yrkja og skrifa, það varð að gefa verk skáldanna út, og í opinberum fyrirlestri í Reykjavík árið 1888 ögraði hann útgefendum með því að segja að íslensk tunga og bókmenntir lifðu "ekki eingöngu á jórtri þess sem étið var áður; íslenskan er lifandi tunga en ekki dautt mál, og má ekki sækja alla sína næringu og alla sína tilveru til dauðs menntunarstigs." Svo ræðst hann á hreintungustefnuna sem vill "bannfæra hvert orð eða orðalag, sem ekki finnst í eldgömlum skræðum". (Íslensk bókmenntasaga III, 672).
Flest skáld vildu efla dug og frelsisþrá með þjóð sinni á þessum tíma. Þorsteinn Erlingsson var beittur og pólitískur í mörgum kvæðum sínum, ögrandi og ástríðufullur, óragur við að skamma landa sína fyrir aumingjaskap. Ólöf á Hlöðum ræddi ekki aðeins baráttu kvenna fyrir ákvörðunarrétti yfir eigin lífi og líkama í verkum sínum heldur sýndi með lífsmunstri sínu að fólk gat búið um sig á ýmsa vegu í lífinu. Hún og eiginmaður hennar höfðu sameiginlegt eldhús en aðskilinn fjárhag; þau heyjuðu hvort fyrir sínar skepnur og höfðu sitt hvora stofuna þar sem þau sváfu líka. Enda vildi Ólöf síst af öllu vera háð öðru fólki eins og hún lýsir í kvæðinu "Vont og verst":
Vont er að láta leiða sig,
leiða og neyða.
Verra að láta veiða sig,
veiða og meiða.
Vont er að vera háð,
verst að lifa af náð.
Gott að vera fleyg og fær
frjáls í hverju spori.
Sinnið verður sumarblær,
sálin full af vori.
Svo byltingarsinnuð þóttu kvæði Ólafar (útgefin 1888 og 1913) að í einni menntastofnun landsins voru stúlkur varaðar við því að kaupa ljóðakverin hennar, þau væru ekki við ungra kvenna hæfi.
Sannleikurinn verði hverjum manni ljós
Raunsæisstefnan átti betur heima í óbundnu máli en ljóðum, í sögum var auðveldara að útmála með vísindalegri nákvæmni lífskjör fólks og ólíkar hugmyndir þess um lífið og framtíðina eins og forkólfar stefnunnar boðuðu. Meðal Verðandimanna 
voru Einar H. Kvaran og Gestur Pálsson sem báðir fluttu boðskap stefnunnar inn í íslenskar aðstæður og birtu árekstra gamalla og nýrra tíma í lífi og hugsunum persóna sinna. Að mati þeirra var það forsenda þjóðfélagsbreytinga að sýna lífið eins og það er. Þó varð að beita brögðum skáldskaparins til að lýsingarnar hefðu varanleg áhrif á lesendur. Á einum stað segir Gestur Pálsson að sumum raunsæismönnum hætti til að "tala með mestri ánægju um það, sem ljótast er og viðbjóðslegast í náttúrunnar heimi, en gleyma því, að allt slíkt getur því aðeins orðið skáldskapur, að listin felli sína snilldarblæju yfir allt, sem í sjálfu sér er ófagurt og hjúpi það með öllu, þó svo, að sannleikurinn sé hverjum manni ljós" (Ísl. bókms. III, 789).
Gestur og Einar drógu upp nöturlegar myndir af kúgun lítilmagna, en norðlenski bóndinn Þorgils gjallandi, þriðji helsti prósahöfundurinn á þessum árum, var sýnu róttækari. Hann skrifaði opinskátt um bölvun hjónabandsins og var með fáheyrðan áróður fyrir óvígðri sambúð í skáldverkum sínum. Allir réðust raunsæishöfundarnir harkalega að prestum, drógu fram skinhelgi þeirra og sýndu hvernig helvítisboðun kirkjunnar hélt fólki niðri.
Ljóðlistin hafði yfirhöndina í íslenskum skáldskap um aldir en það breyttist um aldamótin 1900 þegar skáldsagan haslaði sér völl á íslenskum bókamarkaði. Vinsælastur allra á fyrstu áratugum 20. aldar var Guðmundur Magnússon sem fékk svo hraklega útreið fyrir ljóðabækur sínar og leikrit fyrir og um aldamótin að hann fór að gefa út undir dulnefninu Jón Trausti. Fyrsta skáldsaga hans, Halla (1906), um fallega unga vinnukonu sem verður ólétt eftir nýjan prest í sveitinni og veit ekki að hann er kvæntur maður, var ein vinsælasta íslenska skáldsagan sem kom út á 20. öld. Halla fórnar sér fyrir prestinn og kennir vinnumanni barnið, giftist honum og flytur upp í heiði. Þar heldur saga hennar áfram - og sveitunga hennar - í Heiðarbýlissögunum (1908-11). Jón Trausti var dæmigerður íslenskur aldamótamaður og margra manna maki. Hann var lærður prentari og starfaði við iðnina í mörg ár, hann var leikari og leiktjaldamálari, ljóðskáld og geysivinsæll rithöfundur.
Um það leyti sem Halla kom út var Reykjavík tekin við af Kaupmannahöfn sem höfuðstaður íslenskra bóka og tímarita, útgáfum frumsaminna bóka fjölgaði smám saman og þýðingum fjölgaði mikið. "Það er [.] ekki ofmælt að bókabylting hafi átt sér stað hérlendis á fyrstu árum aldarinnar," segir Matthías Viðar Sæmundsson (Ísl.bókms.III, 830).
Ekki þurfti heldur að kvarta undan efnisskorti því þjóðlífið var að losna úr aldalöngum böndum sem að því höfðu þrengt. Atvinnuhættir voru í örri þróun og Reykjavík stækkaði ótrúlega hratt - með orðum Einars H. Kvaran, var bærinn eins og skáldsaga sem er að verða til. Sjálfur skrifaði hann fyrstu samtímasögurnar úr Reykjavík, Ofurefli og Gull (1908 og 1911).
Tími nýrra manna með frjálsan anda
Raunsæisstefnan sigraði rómantík 19. aldar kannski aldrei fyllilega í hjörtum alls almennings, og síst í ljóðlistinni þar sem ný rómantík reis í upphafi 20. aldar. En gusturinn frá hatrammri baráttu stefnunnar gegn þröngsýni opnaði leið fyrir áleitnar kröfur um frelsi einstaklingsins til að njóta lífsins, og þau baráttumál tók nýja rómantíkin upp. Útgáfa Ólafs Davíðssonar á íslenskum þjóðsögum og þjóðkvæðum sýndi ofan í þjóðarsálina sem hyllti bannfærðar ástir, og þetta efni hafði mikil áhrif á ungu skáldin sem komu fram hvert af öðru upp úr aldamótum, Huldu, Jóhann Gunnar Sigurðsson, Jóhann 
Sigurjónsson, Jónas Guðlaugsson, Theodóru Thoroddsen og Sigurð Sigurðsson frá Arnarholti. Eins og andlegur faðir trónaði Einar Benediktsson yfir þeim, lögfræðingur, sýslumaður, ritstjóri (meðal annars fyrsta dagblaðsins á Íslandi, 
Dagskrár, 1897), þýðandi, umsvifamikill fésýslumaður og merkilegt skáld. Hann var eldri en þau, fæddur 1864, en gaf ekki út sína fyrstu bók fyrr en 1897 (Sögur og kvæði).
"Álút og lofthrædd vísindaskáld hafa svo lengi haldið líkskoðun á lífinu," sagði hann í grein árið 1896. "Nú er tími nýrra manna með frjálsan anda, ást til þess fagra og djörfung á því að skoða þá hlið allrar tilveru, sem ekki skilst - ennþá." Raunsæisstefnuna kallaði hann "hlutheimsku" og vildi skoða tilfinningalífið í stað hins ytra lífs. Þetta voru sprellandi fjörug hugmyndafræðileg átök andans manna og kvenna um og eftir aldamótin. Sjálfur var Einar eins og holdgervingur þessara átaka og notaði ljóðlistina til að gagnrýna veraldarvafstur sitt og fésýslu.
Ungu skáldin létu sig dreyma um birtu, auð, menntir, andlegt og líkamlegt frelsi, en þau voru af fátækri kotþjóð sem varla réði við að gefa þeim annað en orðaforðann til að útmála langanir sínar. Þó lét eitt þeirra draumana rætast: Jóhann Sigurjónsson (1880-1919) hætti námi í dýralækningum í Kaupmannahöfn rúmlega tvítugur og fór að skrifa leikrit sem sett voru á svið víða um Evrópu og jafnvel í Bandaríkjunum. Draumar hans höfðu heldur ekki verið smáir: "Ég er svo undarlegur stundum, þessi stjórnlausa löngun til þess að gjöra eitthvað stórt, eitthvað mikið, lætur mig sjaldan í friði" segir hann nýstúdent í bréfi til bróður síns.
Þessar hamslausu þrár hlutu að hafa áhrif á ljóðformið sem hafði verið í föstum skorðum um aldir. Hulda tók gamla þuluformið og gerði það að sínu af einstöku listfengi, og árið 1904 birtist fyrsta íslenska prósaljóðið undir dulnefni í Reykjavíkurblaðinu Ingólfi. Það reyndist vera eftir Theodóru Thoroddsen sem einnig orti þulur sem urðu geysilega vinsælar.
Úr timburkofa í marmarahöll
Sigurður Guðmundsson málari (1833-1874) var mikill áhugamaður um leiklist og fyrir atbeina hans var samið fyrsta íslenska leikritið sem enn er leikið, Útilegumennirnir eftir 
Matthías Jochumsson sem fyrst var leikið 1862 en frumsýnt 1898 í endanlegri gerð undir nafninu Skugga-Sveinn. Íslendingar urðu undir eins vitlausir í leiklist og þegar Leikfélag Reykjavíkur (LR) var stofnað 1897 og fékk inni í hinu nýreista og glæsilega Iðnaðarmannahúsi við Tjörnina voru fyrir tvö leikfélög í bænum, í Gúttó og Breiðfjörðshúsi, sem kepptu við LR um leikara og áhorfendur. En LR fékk styrki úr landsjóði og frá Reykjavíkurbæ strax árið 1900 og tók forustuna. Leikgagnrýni í blöðum og tímaritum varð nokkuð regluleg eftir tilkomu LR.
Kröfurnar um frelsi tilfinninganna komu ekki síst fram á leiksviðinu þar sem listamennirnir virkjuðu öll skilningarvit áhorfenda sinna, auk heilans. Stefanía Guðmundsdóttir, skærasta stjarna LR á þessum árum, var holdtekja hinnar frjálsu konu, ekki síður en erlendar leikstjörnur.
Þó að gamanleikir með söngvum væru vinsælastir fór LR fljótt að sýna bitastæð samtímaleikrit og framsækin raunsæisverk. Henrik Ibsen varð jafnvel vinsælli hér á landi en í Kaupmannahöfn. Þegar Afturgöngur voru sýndar í Iðnó árið 1904 sagði gagnýnandi Ísafoldar: "Viðbrigðin að sjá og heyra svona sjónleik eða vanalegt léttmeti, - þau eru ekki neitt smáræði. Það er líkt og að koma úr timburkofa inn í marmarahöll." Árið eftir fór Brúðuheimilið á svið í Iðnó og Stefanía var fyrsta íslenska Nóran. 1907 varð Bóndinn á Hrauni fyrst leikverka Jóhanns Sigurjónssonar til að komast á svið, síðan kom Fjalla-Eyvindur 1911 og Galdra-Loftur 1914 þar sem Stefanía lék Steinunni, hina forsmáðu unnustu Lofts, og vann einn sinn stærsta leiksigur.
Fyrsta "gullöld" íslenskrar leikritunar stóð á árunum 1907-17 - á heimstjórnartímanum - þá nálgast íslensk leikrit það að fylla helming sýningarkvölda. Á næsta áratug fækkar þeim mikið.
Sungið að öllu forfallalausu
Engin hinna fögru lista er eins áberandi nú á tímum og tónlistin, en svo var ekki fyrir hundrað árum ef marka má fjölmiðla. Sé blöðum flett frá árinu 1904 verður vart einstakra tónleikaauglýsinga - Söngfélag íslenskra stúdenta heldur "samsöng" í Báruhúsinu 30. apríl "til ágóða fyrir minnisvarða yfir Jónas Hallgrímsson", Kátir piltar syngja "að öllu forfallalausu" 12. maí á sama stað, "Skemtisamkoma og gripasýning" verður 11. júní í Lambey þar sem ræður verða haldnar og kvæði sungin. Oft er tekið fram að nákvæmari upplýsingar séu í götuauglýsingum, og á Landsbókasafni er talsvert safn söngskráa og prógramma sem sýna að tónleikar hafa verið mun fleiri en ætla má af blaðafregnum.
Söngur var yndi fjöldans, og 1862 var fyrsta söngfélagið sem sögur fara af stofnað í Reykjavík. Brynjólfur Þorláksson sem var dómorganisti um aldamótin 1900 stofnaði eina þrjá kóra, m.a. Káta pilta 1902. En eins og Sigrún Gísladóttir, ævisöguritari Sigfúsar Einarssonar tónskálds, segir "hefur lengi legið á vörum manna, sem við tónlist hafa fengist, að lágreistu þorpin á Suðurlandi, Eyrarbakki og Stokkseyri, séu vagga tónlistarinnar á Íslandi". Á Eyrarbakka fæddist Sigfús árið 1877 og varð fyrsti Íslendingurinn sem gerði tónlistina að ævistarfi sínu. Hann var ötull kennari, dómorganisti, kórstjóri og tónlistargagnrýnandi, hann útsetti fjölda laga, m.a. þjóðlaga, og hann samdi urmul laga sem eru enn vinsæl. Kóra stofnaði hann hvar sem hann var, á námsárunum í Latínuskólanum og í Kaupmannahöfn og í Reykjavík eftir að hann fluttist heim. Elsti íslenski kórinn sem enn starfar er Karlakórinn Fóstbræður, áður Karlakór KFUM, sem var orðinn til úr smærri einingum árið 1911.
Íslenskir söngvarar fóru fljótlega að vekja athygli erlendis; hetjutenórinn Pétur Á. Jónsson (1884-1956) varð fastráðinn söngvari við óperuhús í Berlín 1912 og Sigurður Skagfield (1885-1956) söng líka snemma við þýsk óperuhús.
Einhvern tíma verður varið í þær myndir
Ekki var myndlistin eftirbátur bókmennta og tónlistar. Á síðustu árum 19. aldar fóru þrír stórhuga ungir Íslendingar til myndlistarnáms erlendis og allir komu þeir aftur með auðævi sem við njótum ennþá góðs af.
Sigurður málari kemur bæði við sögu myndlistar og leiklistar því fyrstu íslensku landslagsmálverkin voru á leiktjöldum hans við Útilegumennina árið 1862. Heilluðu tjöldin áhorfendur ekki síður en leikurinn. Furðulangt var þó í að aðrir myndlistarmenn tækju upp þann þráð. Þar urðu einna fyrst Þóra Pétursdóttir Thoroddsen (1848-1917) sem varð fyrst til að mála á Þingvöllum og Jón Helgason biskup (1866-1942) sem málaði bæði landslag og myndir af gömlu Reykjavík. "Málverk hans [.] eru einhver gleggsti annáll sem til er um breytingar bæjarins úr sjávarþorpi í fullveðja höfuðborg landsins," segir Björn Th. Björnsson (Íslensk myndlist á 19. og 20. öld, 47-48).
Konur sýndu myndlist mun meiri áhuga framan af en karlar og nokkrar Reykjavíkurdætur fóru utan til náms í teiknun og málun á s.hl. 19. aldar. Ekki þótti við hæfi að þær stunduðu list sína eftir að þær giftu sig, en allir ungu mennirnir þrír sem fóru utan í aldarlok höfðu numið dráttlist af konum. Þetta voru 
Þórarinn B. Þorláksson (1867-1924), Einar Jónsson (1873-1954) og Ásgrímur Jónsson (1876-1958).
Þórarinn var orðinn fullorðinn maður þegar hann sneri sér að málverkinu, hafði lært bókband og fór upphaflega utan til að kynna sér nýjungar í þeirri grein en fékk þá áhuga á myndlist. Skömmu fyrir jól árið 1900 opnaði hann fyrstu 
myndlistarsýningu íslensks listamanns hér á landi í húsinu Glasgow við Vesturgötu. "Fáir sem engir hafa hér nokkurt verulegt vit á listaverkum," segir í Ísafold: "En varla fer hjá því að einhvern tíma muni þykja töluvert í myndir þessar varið." Yfirlitssýning var síðast haldin á verkum Þórarins B. Þorlákssonar í Listasafni Íslands haustið 2000 og er skemmst frá því að segja að hún varð gífurlega vinsæl, enda hefur Þórarinn átt stóran þátt í að móta fegurðarsmekk landsmanna eins og kemur vel fram á listrænum landslagsljósmyndum enn í dag. Í grein í DV um sýninguna segir Aðalsteinn Ingólfsson að hún sýni "að þessi fyrsti alvöru listmálari Íslendinga, sá sem ungir oflátungar og uppreisnarmenn afskrifuðu með reglulegu millibili og kölluðu "gamaldags" og "vemmilegan", er sá sem mest áhrif hefur haft á eftirkomendur sína." Bæði á hann þar við yngri samtímamenn Þórarins og helstu landslagsmálara um aldamótin 2000.
Um aldamótin 1900 er Einar Jónsson að skapa sína þekktustu höggmynd, Útlaga, sem enn má sjá hjá Melatorgi í Reykjavík og á Akureyri. Vel má greina áhrif raunsæisstefnu á verkið en þó er undir sterkur rómantískur strengur, segir Björn Th. Björnsson. Árið 1904 segir Þjóðólfur frá hrósi sem Einar fékk í austurrískum blöðum fyrir höggmynd á sýningu í Vínarborg - honum þykir takast "meistaralega að sýna mannlegan líkama".
Sama ár segir Þjóðólfur frá því að Ásgrímur Jónsson sýni nú málverk sín í Melsteðshúsi og menn eigi "að koma, skoða og - kaupa ." Ásgrímur var kotstrákur úr Flóanum sem fór utan 21 árs með tvöhundruð krónur í vasanum og óbilandi trú á sjálfan sig. Hann varð fyrstur til að túlka íslenskt öræfalandslag á málverki. Þegar hann hélt sína fyrstu málverkasýningu í Alþingishúsinu 1903 sagði Ísafold að myndirnar bæru "þess augsýnilegan vott, að vér erum hér að eignast listamann, sem íslensku fjöllin og fossarnir, gilin og grundirnar, hálsarnir og hlíðarnar hafa svo lengi beðið eftir árangurslaust..." Ennþá meiri hrifningu vekja þjóðsagnamyndirnar á sýningu hans 1905. Og árið 1910 halda Þórarinn og Ásgrímur saman sýningu í Kristjaníu, höfuðborg Noregs, sem vekur athygli.
Þórarinn og Ásgrímur máluðu blíðan og kyrran fjarskann. Hið óræða og dularfulla í návíginu við náttúruna beið unga 
sjómannsins Jóhannesar Sveinssonar (1885-1972) sem vann sér inn peninga á skútu ár eftir ár og málaði þá svo út úr höndunum á sér aftur, eins og hann orðaði það sjálfur. Hann nam um hríð bæði hjá Þórarni og Ásgrími, hélt sína fyrstu sýningu í Reykjavík 1908, fór til London til náms 1911 og tók sér listamannsnafnið Kjarval.
"Hvað verður nú Íslandi úr þessu listamannsefni?" spyr Lögrétta í umsögn um fyrstu sýningu Kjarvals. Því er auðveldara að svara núna þegar við höfum notið listar hans og annarra frumherja í heila öld - eftir þá skyndilegu og óviðjafnanlegu sprengingu í fögrum listum sem þá varð á Íslandi.
Helstu heimildir og ítarefni:
Björn Th. Björnsson: Íslensk myndlist á 19. og 20. öld. Drög að sögulegu yfirliti. R. 1964.
Helgi Skúli Kjartansson: Ísland á 20. öld. R. 2002.
Íslensk bókmenntasaga III. Ritstjóri Halldór Guðmundsson. R. 1996.
Íslenska alfræðiorðabókin I-III. R. 1990.
Íslenskur söguatlas 2. bindi. Frá 18. öld til fullveldis. Ritstjórar Árni Daníel Júlíusson, Jón Ólafur Ísberg, Helgi Skúli Kjartansson. R. 1992.
Jón Viðar Jónsson: Leyndarmál frú Stefaníu. Stefanía Guðmundsdóttir leikkona, samtíð og samferðamenn. R. 1997.
Páll Ásgeir Ásgeirsson: Saga Karlakórsins Fóstbræðra í níutíu ár. R. 2001.
Sigrún Gísladóttir: Sigfús Einarsson tónskáld. R. 1972.
Þórunn Valdimarsdóttir, Eggert Þór Bernharðsson: Leikfélag Reykjavíkur. Aldarsaga. R. 1997.
