Menntun
Á heimastjórnartíma hófst uppbygging menntakerfis í landinu. Fræðslulögin 1907 tryggðu börnum landsins fjögurra ára ókeypis skólagöngu, í farskóla ef ekki voru tök á öðru. Þeim var fylgt eftir með stofnun kennaraskóla í Reykjavík. Hinum gamla Lærða skóla var 1904 breytt í menntaskóla með nútímalegra námsefni. Og 1911 voru Íslendingar svo stórhuga að stofna eigin háskóla.
Á Íslandi höfðu börnin fengið uppfræðslu sína heima, en prestar litið eftir að þau lærðu það sem tilskilið var fyrir fermingu. Á landshöfðingjatíma var skylt að börn lærðu, auk fermingarfræðanna, lestur, skrift og reikning. Heimilin báru ábyrgð á skyldufræðslu barnanna, en víða tóku menn sig saman og stofnuðu skóla. Alþingi ýtti undir skólahald með því að veita styrki, bæði til fastra skóla í bæjum og þorpum og til farkennslu í sveitum, en annars stóðu foreldrar undir kostnaði með skólagjöldum. Farskólar höfðu ekkert ákveðið húsnæði, heldur var kennt heima á sveitabæjum þar sem húsrými leyfði, og komu þá börn úr nágrenninu þangað til að njóta kennslu.
Í upphafi heimastjórnar var meirihluti barna farinn að njóta einhverrar skólagöngu, og undirbúningur var hafinn að löggjöf sem skyldi koma skipan á almenna og ókeypis skólagöngu barna. Þetta varð að veruleika með fræðslulögunum 1907. Þar er heimilunum áfram ætlað að fræða börnin til 10 ára aldurs, gera þau læs og eitthvað skrifandi. En næstu fjögur ár, fram að fermingu, eiga börnin að njóta ókeypis fræðslu á vegum sveitarfélaganna, en með styrk frá landssjóði og undir eftirliti fræðslumálastjórans í Reykjavík. (Það var nýtt embætti og ætlað áþekkt hlutverk í fræðslumálum og biskup og landlæknir gegndu á sínum sviðum.) Gert er ráð fyrir farskólum í sveitum, og eru kröfurnar þá minni um námsefni og árlegan námstíma en í föstum skólum. Auk þess gátu sveitahreppar ákveðið að sleppa skólahaldi og láta börnin læra heima, en þá var skylt að ráða mann til eftirlits og aðstoðar við heimafræðsluna. Þessi eftirlitsfræðsla var víða látin duga fyrstu ár fræðslulaganna.
Skyldufræðslan, sem lauk á fermingarári barnanna, var undirbúningur undir lífið en ekki upphafið á samfelldri skólagöngu. Flestir framhaldsskólar höfðu aldurstakmörk og tóku ekki við unglingum fyrr en nokkrum árum eftir fermingaraldur. Í menntaskóla var hægt að byrja strax, en þá þurfti að standast inntökupróf sem alls ekki var miðað við námsefni barnaskólanna. En flestir voru þeir unglingar, sérstaklega stúlkurnar, sem alls ekki settust á skólabekk eftir fermingu.
Árið 1904 töldust samtals um 550 nemendur í unglingaskólum og framhaldsskólum landsins. Þeim fjölgaði á heimastjórnarárunum í tæp 900, og lét þá nærri að hver unglingur væri að meðaltali einn vetur í skóla eftir skyldunám.
Verklegt eða starfstengt nám stóð til boða í iðnskólum (í Reykjavík frá 1904, síðan einnig á Akureyri og Ísafirði), sjómannaskóla, verslunarskóla og kennaraskóla (sem tók til 
starfa 1908, stofnaður í tengslum við fræðslulögin). Þá voru á nokkrum stöðum húsmæðraskólar fyrir stúlkur, og fyrir bændaefni rak landið frá 1907 bændaskólana á Hólum og Hvanneyri. Áður störfuðu þar, og á tveim stöðum öðrum, búnaðarskólar, sem einstaklingar og héraðsstjórnir (sýslur og ömt) stóðu fyrir. Tilgangur þeirra hafði verið að mennta búfræðinga sem kynnu nútímaleg vinnubrögð, t.d. að plægja með hestum, og gætu tekið að sér slík verk fyrir bændur eða ferðast um og kennt þau. Nú var sú stefna mótuð að reka fjölmennari skóla þar sem verðandi bændur ættu sem flestir að læra sjálfir til síns starfa.
Ef ungir menn áttu að „ganga menntaveginn“, þá lá leið þeirra í Hinn almenna menntaskóla í Reykjavík, eins og hann hét frá 1904 þegar Lærða skólanum var breytt úr fornmálaskóla í almenna máladeild; stærðfræðideild var engin á heimastjórnartíma. 
Menntaskólinn var sex vetra skóli, en margir lásu einhverja bekki utan skóla. Fyrri bekkirnir þrír voru kallaðir gagnfræðadeild, enda áttu þeir það sammerkt með gagnfræðaskólum að þar var ekki kennd latína. Hún var hins vegar kjarnagrein síðari bekkjanna, sem nefndust lærdómsdeild. Stúdentar voru 1–2% af árgangi og fór heldur fjölgandi. Skólinn var opnaður fyrir stúlkum 1904, en í næstu fimm árgöngum var ýmist ein stúlka eða engin; síðan fjölgaði þeim nokkuð.
Stúdentar gátu aflað sér starfsmenntunar í Reykjavík við Prestaskólann eða Læknaskólann. Þeir voru kallaðir embættismannaskólar (má flokka sem „sérskóla á háskólastigi“), veittu ekki háskólagráðu og ekki var reynt að gera námið jafngilt kandídatsnámi í guðfræði eða læknisfræði. Í þeim voru samtals 19 nemendur 1904. Svo bættist við Lagaskólinn 1908. Danska stjórnin hafði verið andvíg lagakennslu á Íslandi, en með tilkomu heimastjórnar urðu Íslendingar sjálfráðir um þetta eins og önnur innlend mál.
Embættismannaskólarnir þrír voru sameinaðir í Háskóla Íslands sem tók til starfa 1911 (formlega stofnaður 17. júní, á 100 ára afmæli Jóns Sigurðssonar). Breytingin var meira en formsatriði. Bætt var við fjórðu deildinni, heimspekideild, þar sem kennd voru „forspjallsvísindi“ og íslensk eða norræn fræði. Og við hinar deildirnar var kennsla aukin, enda átti námið að standa undir háskólagráðum, hliðstæðum þeim sem stærri háskólar veittu. Brautskráðir kandídatar urðu bráðlega um og yfir 10 á ári. Konur höfðu frá upphafi fullan rétt til náms við háskólann, og útskrifaðist hin fyrsta frá læknadeild 1917.
Stúdentsprófið gaf einnig rétt til háskólanáms erlendis, til 1918 yfirleitt í Kaupmannahöfn þar sem íslenskir stúdentar nutu sérstakra styrkja. Þangað sóttu menn nám í raunvísindum, tæknigreinum og tungumálum, og metnaðargjarnir stúdentar vildu heldur læra erlendis þær greinar sem í boði voru heima; þess gætti þó síður eftir stofnun Háskólans.
Háskóla Íslands var ætlað að hefja rannsóknir og fræðimennsku til aukinnar virðingar, ekki síður en kennsluna.
Með stofnun hans, og kennslu í íslenskum fræðum í viðbót við embættismannadeildirnar þrjár, varð til ný menningarmiðstöð í höfuðstaðnum. Sami metnaður til að rækta rannsóknir og bókmenningu birtist í því að ein fyrsta stórframkvæmd heimastjórnarinnar var að reisa veglegasta skrauthýsi Reykjavíkur (Þjóðmenningarhúsið sem nú er) yfir söfn landsins: bókasafn, skjalasafn, forngripasafn og náttúrugripasafn, sem áður var holað niður í Alþingishúsi og á Dómkirkjulofti. Þinghúsið varð í staðinn bráðabirgðaheimkynni Háskóla Íslands; þar var kennt á veturna en þing háð á sumrin.
Heimastjórnartíminn hafði, þegar allt er talið, markað býsna djúp spor í menntamálum þjóðarinnar. Fræðslulögin 1907 voru sú breyting sem flestir nutu góðs af. Á öðrum skólastigum fjölgaði líka skólum og nemendum. Nýir framhaldsskólar komu til sögunnar, eins og iðnskólinn og kennaraskólinn. Öðrum var breytt í nýtt horf, eins og menntaskólanum og bændaskólunum. Háskólastigið gjörbreyttist með Lagaskólanum og síðan Háskóla Íslands.
Íslendingar höfðu löngum talið sig bókhneigða, fróðleiksfúsa og í rauninni vel menntaða, þrátt fyrir afar takmarkaða skólagöngu. Ráðamönnum heimastjórnartímans var ljóst að til að viðhalda menntun og menningu dugði ekki annað en skipuleg efling menntastofnana.
