Stofnun stjórnarráðs á Íslandi
Í kjölfar þess að að Íslandi var sett stjórnarskrá árið 1874 var ákveðið að stofna sérstakt stjórnarráð eða ráðuneyti fyrir Ísland. Ráðuneytið heyrði undir danska dómsmálaráðherrann og var þetta aukastarf hans. Þessi skipan gilti til 1904 og kom enginn þeirra manna, sem gegndi embætti ráðherra Íslands á þessu tímabili, nokkurn tíma til landsins.
Miklar umræður og nokkrar deilur voru hérlendis á síðustu tveimur áratugum 19. aldar og í upphafi hinnar 20. um stjórnskipan landsins. Samstaða ríkti meðal Íslendinga um að stefna ætti að því að íslenskur maður veitti æðstu stjórn landsins forstöðu en deilt var um hvernig þessu skyldi hagað í einstökum atriðum. Kringum aldamótin 1900 komst hreyfing á þessi mál og í kjölfar stjórnarskipta í Danmörku árið 1901 féllst danska stjórnin á það fyrirkomulag að komið skyldi á fót embætti íslensks ráðherra sem hefði aðsetur í Reykjavík.
Til að hrinda þessum áformum í framkvæmd var stjórnarskránni fyrir Ísland breytt árið 1903 og mælt þar fyrir um stöðu og hlutverk ráðherra Íslands. Þar var tekið fram að hann mætti ekki gegna öðru ráðherraembætti og yrði að vera fær um að tala og rita á íslensku. Þá skyldi hann fara svo oft sem þurfa þætti til Kaupmannahafnar til þess að bera lög og “mikilvægar stjórnarráðstafanir” upp “fyrir konungi í ríkisráðinu”. Var stjórnarskrárbreytingunni ætlað að taka gildi hér á landi 1. febrúar 1904.
Samhliða stjórnarskrárbreytingunni voru sett lög um æðstu umboðsstjórn Íslands. Samkvæmt þeim skyldi stofna stjórnarráð í Reykjavík og ráðnir þar til starfa landritari og þrír skrifstofustjórar. Fór landritari með yfirstjórn daglegrar starfsemi Stjórnarráðsins undir umsjón ráðherra og var staðgengill hans ef ráðherrann félli frá. Lög um æðstu umboðsstjórn Íslands voru ekki ítarleg. Ekki var þar fjallað um starfsvið skrifstofa Stjórnarráðsins en í nefndaráliti um lagafrumvarpið kom fram tillaga um hvernig einstökum verkefnum skyldi skipt niður á skrifstofur. Sú skipting var í öllum meginatriðum lögð til grundvallar við stofnun Stjórnarráðsins. Fyrsta skrifstofa þess skyldi fjalla um dómsmál, skólamál og kirkjumál. Önnur skrifstofa sá um atvinnumál, samgöngumál og póstmál en hin þriðja hafði umsjón með fjárhagsmálefnum ríkisins, endurskoðun og reikningsmálum. Hlutu þær síðar nöfnin kennslu- og dómsmáladeild, atvinnu- og samgöngumáladeild og fjármála- og endurskoðunardeild.
Eftir að ákveðið hafði verið að flytja æðstu stjórn landsins til Íslands þurfti að taka afstöðu til þess hver skyldi veita henni forstöðu og þá um leið hvort ráðherrann skyldi valinn úr röðum embættismanna eða hvort skipa ætti forystumann á 
Alþingi Íslendinga í embættið sem nyti stuðnings meirihluta á þingi. Þáverandi Íslandsráðherra í Kaupmannahöfn, P.A. Alberti, mun hafa ætlað að skipa embættismann til starfans en hvarf frá því vegna andstöðu forystumanna Íslendinga. Hannes Hafstein var valinn til að gegna fyrstur ráðherraembætti með aðsetur hér á landi, enda var hann þá orðinn helsti forystumaður heimastjórnarflokksins, sem þá var í meirihluta á Alþingi. Hannes hafði þó ekki setið á þingi nema í fáein ár. Sem landritari var valinn Klemens Jónsson en hann var einnig í forystu heimastjórnarmanna.
Um hádegisbil hinn 1. febrúar 1904 komu hinir nýju embættismenn Stjórnarráðsins í Stjórnarráðshúsið. Hafði húsinu þá verið breytt enda hafði það bæði verið heimili og skrifstofa landshöfðingja. Athöfnin mun ekki hafa verið sérlega hátíðleg enda var landshöfðingi “frekar stuttur í spuna” þegar hann lét af embætti eftir 18 ár. En um kvöldið var þessara þáttaskila minnst með veislu í Iðnó.
Næstu ár var 1. febrúar haldinn hátíðlegur til að minnast þessara tímamóta. Síðar hvarf hann í skuggann af öðrum hátíðisdögum sjálfstæðisbaráttunnar, fullveldisdeginum, 1. desember og lýðveldishátíðinni, 17. júní. Heimastjórnin 1. febrúar var þó ekki síður stórt skref í stjórnmálasögu þjóðarinnar en fullveldi og lýðveldi.
Meginheimild: Agnar Kl. Jónsson, Stjórnarráð Íslands 1904–1964.
