Daglegt líf á heimastjórnartímum

Árið 1910 var rúmur helmingur íbúðarhúsa á Íslandi (52.4%) torfbæir. Torfbæirnir voru í yfirgnæfandi meirihluta húsa í sveitum landsins en af ýmsum gerðum, allt frá stórum og glæsilegum burstabæjum á helstu stórbýlum niður í afar lágreist og lítil kot, hjáleigur frá höfuðbólum eða afbýli í uppdölum eða til heiða. Timburhús voru reyndar þá byrjuð að útrýma torfbæjum hjá betur stæðum bændum og voru á fjórðungi allra jarða. Í kaupstöðum og kauptúnum voru timburhús hins vegar orðin ríkjandi húsagerð.

Torfbæir voru árið 1910 á 5040 bóndabýlum eða 73 prósent allra býla, timburhús á 1683 býlum (25%) og stein- eða steinsteypuhús á 138 býlum (2%). Í Reykjavík og öðrum kaupstöðum og kauptúnum var þessu öfugt farið. Þar voru 2805 timburhús, sem töldust um 84 prósent allra íbúðarhúsa en á sama tíma voru þar aðeins 314 torfbæir (9%) og 233 stein- og steinsteypuhús (7%). Í Reykjavík var þróunin frá torfbæjunum lengst komin. Þar voru aðeins 12 torfbæir (1%) árið 1910.

Miklu meiri stéttaskipting var á öllu landinu heldur en síðar varð. Í sveitum var mikill munur á efnahag stórbænda og kotbænda. Á myndarlegustu býlum voru 20-40 manns í heimili sem flest svaf í baðstofu, oftast tvennt í hverju rúmi. Þar var yfirleitt auk annarra vistarvera stofa með myndum á veggjum og erlendum húsgögnum. Stórbændur gátu sent börn sín til mennta, syni á Lærða skólann og dætur á kvennaskóla. Í smæstu torbæjum sem litu stundum út eins og grasi vaxnar þústir eða hólar í landslaginu var varla hægt að standa uppréttur og vistarverurnar eru einungis ein örsmá baðstofa og eldhús með hlóðum. Stundum voru jafnvel skepnur hafðar í sömu vistarverum og fólkið bjó. Þar var fátt til úrræða í menntun barna. Fermingarundirbúningurinn varð að nægja en með tilkomu fræðslulaganna 1907 var innleidd almenn skólaskylda og nutu börn kotbænda eftir það einhverrar farkennslu.

Sameiginlegt einkenni á lífinu í sveitum, hvort sem var á stórbýlum eða kotum, var mikil vinnuharka. Mest var hún yfir heyskapartímann og gat þá vinnutími kaupafólks farið allt upp í 16 tíma á sólarhring og var þá aldrei frídagur. Algeng árslaun vinnuhjúa voru frá 50 og upp í 300 krónur auk fæðis og húsnæðis. Vinnumenn fengu helmingi meira en vinnukonur. Í heyskapartíðinni var ráðið kaupafólk og fengu þá karlmenn 14 krónur í kaup á viku en konur 7 krónur. Á veturna var séð til þess að fólk hefði jafnan nóg að iðja. Bóndinn og vinnumenn fóru þá víða til sjós en kvenfólk, gamalmenni og börn störfuðu heima við að skepnuhirðingu, ullarvinnu, saumaskap og matargerð og voru sívinnandi. Helst var það haft til skemmtunar meðan fólk var að vinnu inni við að kveða rímur eða einhver las upphátt. Messuferðir á sunnudögum voru annars helsta upplyftingin. Á heimastjórnartímanum og með tilkomu ungmennafélaga og bindindisfélaga er þó ungt fólk víða farið að gera uppreisn gegn þessum gömlu venjum. Það er farið að krefjast aukins frítíma til að sinna félagsmálum og skemmtunum. Ungt fólk var líka farið að eygja von um nýtt og betra líf í kaupstöðum. Flóttinn úr sveitum landsins var hafinn af fullum krafti. Mikil hreyfing var á vinnuafli. Ungt fólk flakkaði um landið til að fara í verið, á skútu, kaupavinnu eða í síld. Og nú voru togarar að koma til sögu. Los var á hinu gamla bændasamfélagi og mikil gerjun.

Á heimastjórnarárunum uxu kaupstaðir og kauptún mjög hratt þannig að ekki hafðist undan að byggja ný hús fyrir alla þá sem settust þar að. Hátt settir embættismenn, kaupmenn, umsvifamiklir útgerðarmenn og iðnmeistarar bjuggu í ríkmannlegum húsakynnum með fjölmörgum herbergjum, vel búnum húsgögnum með málverkum á veggjum. Á heimastjórnarárunum reisti athafnamaðurinn Thor Jensen til dæmis fínasta einbýlishús landsins að Fríkirkjuvegi 11. Það var í svokölluðum palladio-stíl með margs konar klassísku skrauti og útflúri og í því voru 15 herbergi auk eldhúss. Þar var billjarðstofa og vínkjallari og þegar veislur voru haldnar gátu 24 setið til borðs í borðstofunni. Húsið kostaði fullgert 125 þúsund krónur árið 1908 eða álíka mikið og öll gjöld Reykjavíkurbæjar voru það ár. Þó að hvorki væri komin rafveita né vatnsveita í Reykjavík, þegar húsið var byggt, var bæði rennandi vatn og rafmótor til lýsingar í húsinu. Á heimilinu voru 17 manns þegar flest var, Thor Jensen og kona hans, ellefu börn þeirra hjóna, gömul amma og þrjár vinnukonur. Timburhúsin sem risu á heimastjórnarárunum vestan Tjarnar í Reykjavík bera líka vott um velmegun hinnar nýju embættismannastéttar heimastjórnarinnar.

En þessi hús stungu líka gífurlega í stúf við fátækt margra Íslendinga. Tryggvi Emilsson var fæddur 1902 og lýsti húsakynnum sem foreldrar hans bjuggu við ásamt fjölskyldu sinni á Akureyri á æskuárum hans. Þau fengu íbúð á leigu í svokölluðu Skaftahúsi:

"Ekki var þetta stórt í sniðum, eitt herbergi undir súð og aðgangur að eldhúsi þar sem önnur hjón barnmörg áttu sitt matborð, þar sem vanfær kona stóð við eldavélina, gerði mat og þvoði þvotta. Engin upphitun var í húsinu nema frá eldavélinni sem stóð á gangi fyrir framan dyr íbúðarherbergjanna. Engin hurð var á dyrum á loftskörinni en strigapoki hengdur fyrir opið. Stiginn upp á loft þetta var opinn með mjóum þrepum bröttum, um þann stiga varð að bera allt vatn sem sótt var í brunn sem margir jusu úr. Allt skólp og annar úrgangur var borinn út í fjöru og þar var losað úr náttgögnum og eins úr útikamri sem of margir gengu um."

Þröngbýli í kaupstöðum landsins var gríðarlegt á fyrstu áratugum 20. aldar, ekki síst hjá þeim sem nýfluttir voru úr sveitinni. Stórar fjölskyldur urðu að sætta sig við að hírast á hanabjálkaloftum, kofaræksnum eða niðurgröfnum kjöllurum. Yfirleitt vænkaðist þó hagur þessa fólks þegar það var búið að vera í kaupstaðnum í nokkur ár. Vel bjargálna millistétt var í hröðum vexti og gat smám saman komið sér upp betri húsakynnum þó að munaður væri lítill miðað við það sem síðar varð. Þetta var hin nýja og vaxandi millistétt.

Í helstu kaupstöðum átti fólk líka völ á miklu fjölbreyttari skemmtunum, félagslífi og listalífi en í sveitum. Leiklist var þar iðkuð af kappi og tónlistarlíf var vaxandi. Kvikmyndir voru komnar til sögu og dansleikir voru haldnir. Þannig var Ísland hratt að umbreytast í nútímaríki.

Mikill launamunur var í þjóðfélaginu. Hannes Hafstein ráðherra hafði 8000 krónur í árslaun og auk þess húsnæði og risnu. Klemens Jónsson landritari hafði 6000 krónur í árslaun. Skrifstofustjórarnir í Stjórnarráðinu höfðu hver 3500 krónur á ári og þótti gott. Emil Schou bankastjóri Íslandsbanka hafði 8000 krónur á ári en bókarar í bankanum 1800 krónur. Margir meiri háttar kaupmenn voru taldir hafa um 10 þúsund króna nettóhagnað á ári en skattar voru þá mjög lágir. Algengt var að aflaskipstjórar væru með 3000 króna árslaun en trésmiðir gátu með miklum dugnaði komist upp í 1500 krónur. Algengasta verkamannakaupið í Reykjavík voru 25 aurar á tímann en lægra víðast hvar úti á landi. Oft komu langir atvinnuleysistímar hjá verkamönnum og þótti gott ef þeir komust upp í 500-600 króna árskaup í Reykjavík. Verkakonum var borgað helmingi lægra kaup. Fátt var hins vegar til úrræða fyrir fátæk gamalmenni og vanheilt fólk, sama og engar almannatryggingar og engin elliheimili eða aðrar sambærilegar stofnanir. Þetta fólk varð oft að úrkasti þjóðfélagsins og var algerlega upp á náð samborgaranna komið. Himinn og haf skildi því að svokallaða betri borgara og þá sem verst voru settir í kaupstöðum, líkt og stórbændur og kotbændur til sveita.