Jón Sigurðsson og stjórnarskráin
Fram á 19. öld réð Danakonungur ríkjum sem einvaldur, jafnt á Íslandi sem í Danmörku sjálfri, þótt ráðgjafar önnuðust landsstjórnina undir handarjaðri hans. En smám saman ruddu sér til rúms nýjar hugmyndir um pólitísk réttindi þegnanna og hlutdeild kjörinna fulltrúa í stjórn ríkisins. Íslendingar hlutu þá að eiga sinn rétt ekki síður en Danir. Spurningin var hvort þeir ættu að njóta hans sem hverjir aðrir þegnar konungsríkisins eða sem sérstök þjóð í sínu eigin landi.
Fyrstu viðurkenninguna á þjóðlegum rétti sínum fengu Íslendingar með stofnun Alþingis í Reykjavík 1845. Þá var einveldi enn við lýði og þingið aðeins ráðgefandi, eins og önnur fulltrúaþing í danska ríkinu. Danskir þingmenn vissu flestir lítið um aðstæður á Íslandi, og því þótti stjórninni gagnlegra að ráðgast um málefni landsins við þess eigið þing.
Einveldisstjórn var æ meir úr takti við tímann, og 1848 sá Danakonungur sig til neyddan að afsala sér einveldinu. Við tók þingbundin konungsstjórn þar sem æðstu völd skiptust milli þjóðkjörins löggjafarþings og ríkisstjórnarinnar sem fór með vald konungs í umboði hans. Héðan af beitti konungur persónulegu valdi sínu umfram allt með því að velja forsætisráðherra til stjórnarmyndunar, og báru ráðherrar síðan ábyrgð á stjórn ríkisins.
Í stjórnarráðinu í Kaupmannahöfn heyrðu málefni Íslands lengst af undir sérstaka skrifstofu í dómsmálaráðuneytinu. Erfiðara var að finna Íslandi stað gagnvart danska þinginu sem nú tók við löggjafar- og fjárveitingarvaldi í ríkinu. Íslendingum stóð til boða að kjósa fulltrúa á ríkisþingið og njóta þannig jafnréttis við aðra þegna ríkisins. En þeir fundu til sín sem sérstakrar þjóðar í sínu eigin landi og gátu ekki sætt sig við að eiga öll sín mál undir kjörnu þingi annarrar þjóðar, hvort sem þeir ættu þar fáein sæti eða ekki.
Íslenskir menntamenn, ekki síst ungir háskólamenn í Kaupmannahöfn, voru virkastir talsmenn þjóðlegra réttinda. Einn þeirra, Jón Sigurðsson (1811–1879), embættislaus fræðimaður í Kaupmannahöfn og þingmaður frá upphafi Alþingis 1845, var sá sem mest mótaði málstað Íslands gagnvart Dönum. Á efri árum var hann orðinn sjálfkjörinn leiðtogi sem þjóðernissinnaðir Íslendingar fylktu sér um, og hefur æ síðan verið heiðraður sem þjóðhetja. Afmælisdagur hans, 17. júní, var valinn til að stofna lýðveldi á Íslandi 1944.
Eftir afnám einveldis var kjörið sérstakt íslenskt þing 1851, Þjóðfundurinn. Þar fylkti Jón Sigurðsson þorra fulltrúa um skýrar kröfur: Ísland skyldi lúta því sem eftir var af valdi konungs, en fá sjálfstjórn um allt það sem færðist á vald kjósenda og kjörinna stjórnmálamanna. Danskir kjósendur ættu ekki að ráða yfir Íslandi fremur en íslenskir yfir Danmörku. Þessi krafa um persónusamband var leiðarljós Íslendinga allt til 1918, og fólst í henni því róttækari sjálfstæðiskrafa sem minna var eftir af persónulegu valdi konungs.
Danir tóku kröfum Þjóðfundarins víðs fjarri. Í 20 ár stóð Alþingi, undir forystu Jóns Sigurðssonar, í stappi við dönsku stjórnina, sem smám saman teygði sig lengra til málamiðlunar. Fullt samkomulag náðist þó ekki, heldur hjuggu Danir á síðustu hnútana með einhliða ákvörðunum. Danska þingið setti stöðulögin 1871 sem afmörkuðu sérmál Íslands frá sameiginlegum málum ríkisheildarinnar og kváðu á um fjárframlag Danmerkur til íslenskra sérmála. Þessari löggjöf mótmæltu Íslendingar vegna þess hvernig að henni var staðið, þ.e. sem danskri lagasetningu án aðildar Alþingis. Stöðulögunum fylgdi sérstök stjórnarskrá fyrir Ísland 1874, sett einhliða af dönsku stjórninni í nafni konungs. Að þessu sinni hafði Alþingi sjálft stungið upp á þessari aðferð – sem undantekningu í tilefni af þjóðhátíðinni 1874, á þúsund ára afmæli Íslandsbyggðar.
Stjórnarskráin kvað á um hvernig stjórna skyldi sérmálum Íslands. Þar fékk Alþingi nú bæði löggjafar- og fjárveitingarvald, en konungur valdi ráðherra. Í raun varð lítil breyting á ráðherravaldinu. Þótt íslenska stjórnardeildin í Kaupmannahöfn yrði að sjálfstæðu ráðuneyti fyrir Ísland, var það áfram haft undir stjórn dómsmálaráðherrans, hver sem hann var og hvort sem hann kærði sig sérstaklega um íslensk málefni. Löggjafarvald Alþingis var líka þeirri takmörkun háð að konungur var ekki skyldugur til að staðfesta lög sem þingið samþykkti, heldur gat ráðherra í nafni konungs synjað þeim staðfestingar – og gerði það iðulega.
Æðsti maður íslenska stjórnkerfisins var samkvæmt stöðulögum og stjórnarskrá landshöfðinginn í Reykjavík. Við hann er kennt það tímabil sem stjórnarskráin gilti óbreytt, þ.e. landshöfðingjatíminn 1874–1904. Landshöfðingi var undir húsbóndavaldi ráðherrans í Kaupmannahöfn en óháður vilja Alþingis. Hann sat á þingi sem fulltrúi ráðherra, lagði þar fram stjórnarfrumvörp og tók virkan þátt í meðferð mála, en félli honum ekki afgreiðsla Alþingis var honum frjálst að leggjast gegn henni og mæla með því við ráðherra að konungur synjaði staðfestingar á lögum.
