Valtýskan og heimastjórnin
Fyrsta áratug landshöfðingjatímans snerust íslensk stjórnmál mest um hvernig beita skyldi hinu aukna valdi Alþingis. Síðan hófst ný 20 ára lota í sjálfstæðisbaráttunni, sem nú snerist um að fá ráðherravaldið í innlendar hendur. Danir voru um skeið mjög frábitnir hugmyndum Íslendinga, líkt og á árunum eftir þjóðfundinn, en með tímanum var farið að leita málamiðlunar sem báðir gætu unað.
Stjórnarskráin sagði ekkert um það að Íslandsmál ættu að vera aukaverkefni eins af dönsku ráðherrunum. Íslendingar höfðu í upphafi vonast eftir sérstökum Íslandsráðherra. Og þá var ekkert á móti því að ráðherraembættinu gegndi íslenskur maður, sem væntanlega ætti hægara með það en danskur að starfa með Alþingi að framfaramálum landsins. Slík ráðherraskipun væri engin fullnaðarlausn frá sjónarmiði Íslendinga, en gæti þó gert sitt gagn sem næsta skref Íslands til aukinnar sjálfstjórnar.
Á þeim grundvelli fór Valtýr Guðmundsson, ungur norrænufræðingur og háskólakennari í Kaupmannahöfn, sem sat í fyrsta sinn á Alþingi 1894, að semja við danska ráðamenn. Hugsun hans var að höggva á hnút sjálfstjórnarþrætunnar og fá athafnasama stjórn til að drífa áfram hagnýt mál. Brátt mótaðist tilboð stjórnarinnar, sem væntanlega stefndi að því að Valtýr yrði sjálfur Íslandsráðherra í dönsku stjórninni. Fyrst yrði þó að koma fram ákveðnum stjórnarskrárbreytingum sem strönduðu naumlega á Alþingi bæði 1897 og 1899.
Hér var skyndilega orðið meira í húfi en áður í íslenskum stjórnmálum, þar sem tekist var á um sjálft ráðherravaldið. Að sama skapi óx tilhneiging áhrifamanna til að skipa sér í andstæðar fylkingar: valtýinga og „andvaltýinga“. Í kosningum árið 1900 skiptust frambjóðendur allskýrt í flokka, andstæðingar Valtýs undir nafninu Heimastjórnarflokkur. Féllust þeir nú á að semja við stjórnina um sérstakt íslenskt ráðherradæmi, aðeins með því skilyrði að íslenskur ráðherra sæti ekki í Kaupmannahöfn sem hluti af dönsku ríkisstjórninni, heldur í Reykjavík. Valtýingar litu á þetta sem yfirboð, gagnslaust af því að það væri óaðgengilegt fyrir Dani.
Þegar kom að þingi 1901 virtust flokkarnir nákvæmlega jafnsterkir, og var því óvíst um afdrif valtýskunnar á þingi. Óvíst var líka um framvinduna í Danmörku þar sem stjórnin hafði þverrandi styrk í báðum þingdeildum og liði varla á löngu áður en konungur yrði að sætta sig við stjórnarmyndun eftir vilja þingsins. Þá var ekki að vita hvort hin nýja stjórn liti eins á málefni Íslands og ráðamennirnir sem Valtýr hafði samið við.
Vegna forfalla eins heimastjórnarþingmanns, og þeirrar reglu að þingforsetar greiddu ekki atkvæði, tókst valtýingum að gera heimastjórnarmenn að forsetum beggja deilda og afgreiða stjórnarskrárbreytingu.
Áður en þingi lauk fréttist að stjórnarskipti væru orðin í Kaupmannahöfn og Vinstriflokkurinn kominn til valda. Við þessa frétt kom hik á þingheim í Reykjavík. Einn valtýingur gekk til liðs við Heimastjórnarflokkinn sem þar með var í meirihluta á þingi, en um seinan til að stöðva stjórnarskrárfrumvarpið.
Valtýr hélt nú á fund hins nýja Íslandsráðherra í Kaupmannahöfn, sem Alberti hét, og gerði tilkall til ráðherraembættis þar eð Alþingi hefði samþykkt tilboð Dana. Heimastjórnarmenn gerðu einnig út sendiboða að tala máli sínu við Alberti. Til fararinnar valdist Hannes Hafstein. „Hannes drap mig með glæsileikanum“ var síðar haft eftir Valtý. Hitt mun þó hafa ráðið úrslitum að Hannes talaði fyrir munn meirihluta Alþingis.
Þegar Alþingi hafði samþykkt stjórnarskrárbreytingu bar að rjúfa þing, og tók breytingin því aðeins gildi að nýkjörið þing samþykkti hana óbreytta. Fyrir þingrofskosningar 1902 tilkynnti Alberti að aukaþing fengi að ráða hvort það samþykkti stjórnarskrárbreytinguna óbreytta eða með þeirri breytingu einni að ráðherrann yrði íslenskur embættismaður en ekki danskur, hefði stjórnarráð sitt í Reykjavík, og færi aðeins til Kaupmannahafnar þegar þyrfti vegna samskiptanna við konung.
Þetta boð vildu báðir flokkar þiggja, og var það samþykkt nær einróma á aukaþingi 1902. Bar þá enn að rjúfa þing og kjósa að nýju, og urðu úrslitin drjúgur meirihluti Heimastjórnarflokks.
Stjórnarskrárbreyting var nú samþykkt til fullnustu og kom til framkvæmda 1. febrúar 1904. Fyrir þann tíma þyrfti konungur – í raun Alberti – að skipa fyrsta íslenska ráðherrann. Við val hans hlaut þingræðisstjórnin danska að fara að vilja meirihlutans á Alþingi, þ.e. heimastjórnarmanna. Í þinglok sendu þeir Alberti skrá um þingmenn flokksins með þeirri ósk að ráðherrann yrði úr þeirra röðum eða annar „sem er í fullu samræmi við flokkinn“. Þessi hógværa málaleitun tók mið af því að Vinstriflokkurinn danski hafði ekki tilnefnt forsætisráðherra 1901 heldur valdi konungur hann, og það ekki úr hópi þingmanna heldur stuðningsmann Vinstriflokksins utan þings.
Alberti ákvað að velja Hannes Hafstein. Hann mun hafa unnið traust og virðingu Dana í sendiferðinni 1901, en Alberti hafði líka fengið upplýsingar um að hann hefði mestan stuðning heimastjórnarmanna á Alþingi, og það hefur verið veigamesta röksemdin í augum hins danska þingræðisráðherra.
