Fullveldi og lýðveldi
Heimastjórnin var í raun stærsta skrefið á braut Íslands til sjálfstæðis. Aldrei var svo mikið af raunverulegu ákvörðunarvaldi flutt úr dönskum höndum í íslenskar.
Þrátt fyrir þessa stjórnarbót var staða Íslands í danska konungsríkinu enn sú sem ákveðin var með stöðulögunum 1871, og vantaði mikið á að hún fullnægði hugmyndum Íslendinga um þjóðlegan rétt sinn. Í augum Dana voru stöðulögin líka arfur liðins tíma sem illa ætti við á 20. öld. Það var því vilji beggja aðila að í stað stöðulaganna kæmi samningur, gerður, samþykktur og lögtekinn af báðum þjóðunum á jafnréttisgrundvelli, sem kvæði á um sjálfstjórn Íslands og stöðu þess gagnvart Danmörku og danska konungsríkinu.
Vandinn var hver staða Íslands ætti að vera og hve víðtæka sjálfstjórn það ætti að fá.
Um það var rætt óformlega, fyrst milli Hannesar Hafstein og Friðriks konungs VIII, síðan í Danmerkurferð alþingismanna 1906 (þingmannaförinni), og heimsókn danskra ráðamanna til Íslands 1907 (konungskomunni). Samninganefnd, skipuð í Íslandsheimsókn konungs 1907, lagði fram tillögu, uppkastið svonefnda, sem Íslendingar tókust á um í alþingiskosningum 1908. Bæði Hannes Hafstein og Valtýr Guðmundsson studdu uppkastið, en áhrifamesti gagnrýnandi þess var Björn Jónsson ritstjóri Ísafoldar, og tók hann við ráðherraembætti 1909 eftir stórsigur í kosningunum.
Djarft var af Íslendingum að hafna uppkastinu, því að meiri sjálfstjórn Íslands kom þá ekki til greina að mati Dana, enda voru smáþjóðir yfirleitt ekki sjálfstæðar á þeim árum. En dirfskan kom ekki að sök, því að samningsstaða Íslendinga átti brátt eftir að styrkjast.
Samningar landanna voru í sjálfheldu um skeið, og setti það svip á íslensk stjórnmál með tíðum stjórnarskiptum og klofningi flokka.
Heimsstyrjöldin fyrri 1914–1918 raskaði mörgu í verslun og atvinnulífi Íslendinga. En henni fylgdu ný viðhorf til sjálfsákvörðunarréttar þjóða sem bættu stöðu Íslands í sjálfstæðisbaráttunni. Hún færði Íslendingum líka aukið sjálfstæði í raun, því að Bretar, sem í krafti flotavalds gátu ráðið því sem þeim þótti þurfa um verslun Íslands í stríðinu, vildu fremur semja beint við Íslendinga en við Dani, sem að lögum réðu fyrir utanríkismálum Íslands.
Samningar náðust 1918 um fullveldi Íslands í konungssambandi við Danmörku. Sambandslagasamningurinn var lögtekinn í báðum löndum og tók gildi 1. desember 1918. Ísland var nú orðið ríki út af fyrir sig, konungsríkið Ísland, og hafði samningsbundinn rétt til að segja upp sambandinu við Danmörku að 25 árum liðnum.
Fullveldið 1918 var stærsta formlega skrefið til sjálfstæðis landsins. Því var fylgt eftir 1944 með því að slíta sambandinu við Danmörku og stofna sjálfstætt lýðveldi. Það var gert á Þingvöllum á fæðingardegi Jóns Sigurðssonar 17. júní. Hundrað árum áður bjuggu Íslendingar við einveldi erlends konungs. Nú nutu þeir óskoraðs sjálfstæðis í eigin þjóðríki.
Á hinum skamma tíma heimastjórnar hafði íslenskt þjóðfélag tekið undraskjótum þroska. Takmörkuð sjálfstjórn fullnægði ekki lengi sjálfstrausti og þjóðernismetnaði landsmanna, og tímabilinu lauk með sambandslagasamningnum 1918, sem breytti Íslandi í fullvalda ríki í uppsegjanlegum tengslum við Danmörku. Heimastjórnin hafði brúað bilið frá erlendum yfirráðum til fulls sjálfstæðis Íslands.
