Aðdragandi heimastjórnar og heimastjórnarárin
-Möðruvallakirkja í Hörgárdal 14.02.04.
Góðir áheyrendur:
Segja má að sjálfstæðisbarátta Íslendinga gagnvart Dönum hafi staðið yfir frá því um 1830 og allt til 1944. Þessu langa skeiði er gjarna skipt í fáein styttri tímabil. Um miðja 19. öld væntu Íslendingar undir forystu Jóns Sigurðssonar forseta þess að fá eigin stjórnskipunarlög, en sú von varð að engu við lok Þjóðfundarins, og í nær tvo áratugi ríkti veruleg kyrrstaða í sjálfstæðismálinu.
Upp úr 1870 hófst landshöfðingjatímabilið. Danir settu þá einhliða svonefnd Stöðulög um stöðu Íslands innan danska ríkisins og þeir skipuðu landshöfðingja með setu í Reykjavík. Síðast og lengst var Magnús Stephensen landshöfðingi. Á þúsund ára afmæli Íslands byggðar 1874 var mikið um dýrðir, er Kristján konungur 9. færði landsmönnum stjórnarskrá með eigin hendi. Þar með fékk Alþingi takmarkað löggjafarvald með konungi, og fjárforræði. Skipaður var í fyrsta sinn sérstakur Íslandsráðgjafi, danskur maður sem jafnframt var dómsmálaráherra Dana. Enginn hinna dönsku Íslandsráðgjafa kom nokkru sinni til Íslands, enda höfðu þeir Íslandsmálin sem aukagetu. Flestir Íslendingar undu þessari skipan mála heldur illa.
Næstu áratugi barðist Alþingi fyrir endurskoðun stjórnarskrárinnar, og einnig voru haldnir sérstakir Þingvallafundir um málið. Árin 1885 og 1893 samþykkti Alþingi stjórnarskrárfrumvarp sem komið var frá Benedikt Sveinssyni sýslumanni o.fl. Þar var gert ráð fyrir að skipaður skyldi landstjóri sem sæti á Íslandi og hefði æðsta framkvæmdarvald í sérmálum Íslands, bæri ábyrgð fyrir konungi og veldi sér ráðgjafa sem væru ábyrgir fyrir Alþingi.
Konungur og danska stjórnin neituðu að staðfesta umrætt frumvarp. Á þessum tíma voru hægri menn við stjórn í Danmörku undir forystu Estrups sem var mjög íhaldssamur og harðskeyttur gósseigandi. Kyrrstaðan í dönskum stjórnmálum gerði að verkum að endurskoðun hinnar íslensku stjórnarskrár var í sjálfheldu. Þar með er þó ekki sagt að engar framfarir hafi orðið á Íslandi um þetta leyti, því að t.d. tókst að laga hér ástandið í heilbrigðismálum með hjálp Dana, sem þá eins og oftar reyndust Íslendingum vel.
Um miðjan síðasta áratug 19. aldar kom fram á sjónarsviðið höfðingjadjarfur og stórhuga maður, þar sem var dr. Valtýr Guðmundsson prófessor. Hann hafði sérstakan áhuga á framförum í samgöngu- og atvinnumálum, og einnig tók hann að beita sér í stjórnarskrármálinu. Hann varð þingmaður fyrir Vestmannaeyjar og árið 1897 bar hann fram á Alþingi frumvarp um að skipaður yrði sérstakur ráðgjafi fyrir Ísland, búsettur í Kaupmannahöfn, sem sæti á Alþingi og bæri pólitíska og stjórnlagalega ábyrgð fyrir því. Valtýr hafði komið sér í kunningsskap við Danann Nellemann sem lengi var dómsmála- og Íslandsráðgjafi í dönsku stjórninni, og var frumvarpið því ávöxtur af nokkru baktjaldamakki Valtýs við Dani. Ætlunin mun hafa verið að Valtýr fengi sjálfur ráðherraembættið, ef frumvarpið næði fram að ganga.
Í ágúst 1901 var stjórnarskrárfrumvarp Valtýs að lokum samþykkt á Alþingi með naumum atkvæðamun. En nokkrum dögum fyrir samþykktina hafði reyndar borist sú merkilega fregn frá Danmörku að hin íhaldssama hægri stjórn þar væri nú fallin og vinstri stjórn hefði tekið við. Þetta þýddi að þingræði var loks komið á í Danmörku, heilum sautján árum seinna en það komst á í Noregi, en það hafði gerst 1884.
Allir íslenskir stjórnmálamenn töldu að hin nýja danska stjórn yrði hlynntari stjórnarskrárbreytingu hér, þar sem tekið yrði tillit til óska Íslendinga, heldur en hægri stjórnin hafði verið. Í lok Alþingis þetta sumar, þegar fréttin um stjórnarskiptin í Danmörku hafði borist, samþykkti efri deild þingsins sérstakt ávarp til konungs, þar sem sagt var að sú skoðun væri ríkjandi á Íslandi að stjórnskipan landsins yrði þá fyrst komin í heppilegt horf "þegar æðsta stjórn landsins í hinum sérstaklegu málefnum þess er búsett hér á landi."
Andstæðingar Valtýs Guðmundssonar á Alþingi um 1900 voru oftast nefndir Heimastjórnarmenn, því að þeir töldu brýnt að ráðherra Íslandsmála sæti heima á Íslandi en ekki úti í Kaupmannahöfn. Eins og fram hefur komið voru Heimastjórnarmenn í naumum minnihluta á þinginu 1901.
Framsögumaður Heimastjórnarmanna í stjórnarskrármálinu á þingi 1901 var Hannes Hafstein, þingmaður Ísfirðinga sem hafði verið kjörinn á þing í fyrsta sinn 1900. Hann var þegar eftir þing sumarið 1901 sendur til Kaupmannahafnar til að tala máli síns flokks, en hann þekkti persónulega ýmsa sem þar voru nú komnir til valda. Jafnframt var hið nýsamþykkta frumvarp Valtýinga einnig lagt fyrir nýju dönsku stjórnina.
Í framhaldinu eða snemma árs 1902 birti danska vinstri stjórnin boðskap sem mikla athygli vakti á Íslandi. Þar sagði að skipaður skyldi sérstakur Íslandsráðgjafi, eins og Alþingi hafði beðið um með stjórnarskrárfrumvarpinu, og ætti Alþingi að fá að velja um það hvort ráðherrann skyldi sitja í Kaupmannahöfn eða stjórnarráð Íslands yrði í Reykjavík. Í kosningum í júní 1902 unnu Heimastjórnarmenn öruggan sigur, en svo undarlega vildi þó til að báðir flokksforingjarnir, Hannes og Valtýr, féllu þá í sínum kjördæmum. Á aukaþingi 1902 var nýtt stjórnarfrumvarp samþykkt og var þar gert ráð fyrir að ráðgjafinn fyrir Ísland yrði að tala og rita íslenska tungu og hafa aðsetur í Reykjavík en fara svo oft sem nauðsyn væri á til Kaupmannahafnar að bera upp fyrir konungi í ríkisráðinu lög og mikilvægar stjórnarráðstafanir. Þá skyldi ráðgjafinn bera ábyrgð á athöfnum sínum fyrir Alþingi, og merkti þetta að hér yrði komið á þingræði. Vegna þess að hið nýja þing samþykkti breytingu á stjórnarskrá varð enn að halda kosningar 1903 og komust þá foringjar beggja flokkanna að á ný, Valtýr í Gullbringu- og Kjósarsýslu en Hannes í fæðingarsýslu sinni, Eyjafjarðarsýslu, og var hann síðan þingmaður Eyfirðinga allt til 1916 er hann varð landskjörinn þingmaður.
Þingið 1903 samþykkti frumvarpið aftur og konungur staðfesti það 9. nóvember sama ár. Ákveðið var að stjórnarskrárbreytingin skyldi taka gildi 1. febrúar 1904. Upp á afmæli þess atburðar erum við að halda um þessar mundir.
Mikið var um það rætt manna á milli hver ætti að verða fyrsti íslenski ráðherrann. Alberti, hinn fráfarandi danski Íslandsráðgjafi, vildi að Ólafur Halldórsson, skrifstofustjóri í íslenska ráðuneytinu í Kaupmannahöfn yrði fyrsti ráðherrann, en fæstir Íslendingar vildu hann. Sumir töldu að gamli landshöfðinginn, Magnús Stephensen, sem um skeið hafði verið foringi heimastjórnarmanna, ætti skilið að fá starfið, þar eð embætti hans var nú lagt niður. Hann var hins vegar orðinn fullgamall, 67 ára. Aðrir höfðu dr. Valtý í huga og enn aðrir Klemens Jónsson, einn helsti foringja Heimastjórnarflokksins. Flestir töldu þó Hannes Hafstein einna heppilegastan, enda var hann eftir sendiförina 1901 talinn fremsti foringi Heimastjórnarflokksins, landsþekkt skáld og glæsimenni. - E.t.v. má segja að myndun dönsku vinstri stjórnarinnar og snarræði heimastjórnarmanna sumarið 1901 er þeir sendu Hannes utan, hafi verið það sem hindraði frekari frama Valtýs.
Hannes Hafstein hafði lokið lögfræðiprófi í Kaupmannahöfn 1886, og verið árin 1889-95 ritari Magnúsar landshöfðingja, er mat hann mikils, en 1895 var hann gerður sýslumaður á Ísafirði. Þar í bæ beitti hann sér fyrir ýmsum framfaramálum, m.a. lagningu vatnsveitu til kaupstaðarins, byggingu nýs barnaskólahúss, og vegarlagningu inn í Skutulsfjörð og út í Hnífsdal.
Haustið 1903 kvaddi Alberti Íslandsráðgjafi Hannes til sín í Kaupmannahöfn. Hannes var í þeirri ferð skipaður ráðherra 13. nóvember 1903. Upphafsdegi heimastjórnarinnar og ráðherratíð hans var fagnað í Reykjavík með þeim hætti að fánar voru dregnir á stöng þegar að morgni 1. febrúar 1904, og um kvöldið var haldið mikið samsæti í Iðnaðarmannahúsinu. Þar var Magnús landshöfðingi kvaddur, og hélt hann umtalaða skilnaðarræðu. Þennan dag tók til starfa hið íslenska stjórnarráð með sérstökum landritara, sem var Klemens Jónsson. Hann kom í þetta embætti frá Akureyri, en þar hafði hann verið sýslumaður frá 1891.
Hér má undirstrika að gaman er að því fyrir Eyfirðinga og Akureyringa að fyrsti ráðherrann skyldi vera þingmaður Eyfirðinga, enda fæddur hér, og fyrsti og eini landritarinn skyldi einnig vera sóttur norður.
Á árunum frá því um aldamótin 1900 og einkum fram um 1907 urðu einstaklega miklar framfarir í efnahags- og atvinnumálum hérlendis, sem reyndar víða annars staðar í nálægum löndum. Góðæri ríkti og íbúatala íslenskra kaupstaða jókst verulega. Íslandsbanki hinn eldri tók til starfa 1904, að frumkvæði Valtýinga. Vél var fyrst sett í bát á Ísafirði 1902 og varð vélbátaútgerð á fáum árum furðu mikil mjög víða, og aflabrögð bötnuðu þá verulega. Togaraútgerð hófst og saltfiskútflutningur óx hröðum skrefum. Rjómabú risu í sveitum landsins. Mikið var um að bændur keyptu ábýlisjarðir sínar. Fyrsta bifreiðin kom til landsins 1904. Sama ár samdi Hannes Hafstein við "Hið stóra norræna fréttaþráðarfélag" um lagningu ritsíma til Íslands, sem var mikið áhugamál hins nýja ráðherra og einnig heitt deilumál. Ritsímastrengurinn kom á land í Seyðisfirði 1906 og náði síminn sama ár um Akureyri til Reykjavíkur. Þessi ár voru einnig lagðir vegir, brýr byggðar og meira að segja var fyrsta ljósarafstöðin sett upp í Hafnarfirði 1904.
Nú orðið hættir mönnum til að setja flest eða margt af þessum framförum í samband við upphaf heimastjórnar, af því að allt bar þetta upp á sömu árin. Vafalaust er að flutningur framkvæmdarvaldsins inn í landið hvatti þjóðina til dáða í verulegum mæli. Og það var auðvitað fólkið í landinu sem heild, sem stóð að framkvæmd umbótanna. Hannes Hafstein var svo heppinn að komast til valda í góðæri. Þó að svo sé til orða tekið, er ekki verið að gefa í skyn að hann hafi verið óheppilegur stjórnandi, þvert á móti er alkunna og viðurkennt að hann var hinn mesti starfsmaður og sjálfur mjög áhugasamur um verklegar og tæknilegar framfarir sem og ýmis menningarmál. Hann lagði fyrir Alþingi árin 1905, 1907 og 1909 yfir hundrað stjórnarfrumvörp, og má meðal málanna nefna nýja fræðslulöggjöf, nýja sveitarstjórnarlöggjöf, og lög um verndun fornminja. Undir hans stjórn var ákveðið að byggja Safnahúsið við Hverfisgötu og stofna Háskóla Íslands, og metrakerfið var lögleitt, svo að fátt eitt sé talið.
Deilur um sjálfstæðismálið við Dani hjöðnuðu verulega um 1904, eins og við mátti búast. Næsta áratuginn var samt nokkuð rifist um það hvort bera ætti íslensk sérmál upp í danska ríkisráðinu að dönskum ráðherrum viðstöddum eða ekki. Þessar deilur um ríkisráðsákvæðið má nú að mestu leyti skilgreina sem deilur um keisarans skegg, þetta skipti litlu.
Árið 1906 tók við völdum í Danmörku af föður sínum Kristjáni 9. nýr og frjálslyndur konungur, Friðrik 8. Hann var tiltölulega vinveittur Íslendingum. Hannes Hafstein hóf samninga við hann og vildi að afnumin yrðu stöðulögin frá 1871 og í staðinn kæmu ný sambandslög. Konungur og ríkisþing Dana buðu öllu Alþingi til heimsóknar í Kaupmannahöfn sumarið 1906, og næsta sumar kom Friðrik konungur ásamt fjölda ríkisþingmanna í Íslandsheimsókn.Var þá mikið um dýrðir hérlendis, veislur stórar, en veður gott (danskt blað talaði um "Bakkustoget mod nord"). Hannes Hafstein var þetta sumar á hátindi frægðar sinnar og álits. Á meðan konungur dvaldi hér var gengið frá skipun dansk-íslenskrar sambands-laganefndar. Í henni sátu sex íslenskir alþingismenn og Hannes ráðherra ásamt tólf dönskum ríkisþingmönnum og forsætisráðherra Dana, I.C. Christensen.
Nefndin sat á fundum í Kaupmannahöfn vorið 1908 og samdi frumvarp, sem síðan gekk undir nafninu „uppkastið". Allir nefndarmenn nema Íslendingurinn Skúli Thoroddsen skrifuðu undir frumvarpið. Skúli taldi "uppkastið" ganga of skammt, og undir álit hans tóku fljótt hér heima svonefndir landvarnarmenn og fleiri. Þessir menn vildu að í frumvarpinu segði að Ísland væri frjálst og fullvalda ríki og fram kæmi m.a að ekki mætti gera hernaðarráðstafanir á Íslandi nema með samþykki íslenskra stjórnvalda, auk þess sem kaupfáni ætti að vera sérmál Íslands og uppsagnarfrestir í samningnum yrðu hafðir styttri en ráð var fyrir gert.
Kosningar til Alþingis fóru fram snemma í september þetta sama ár, 1908, eftir mjög harða kosningabaráttu. Andstæðingar "uppkastsins" unnu verulega sigra í mörgum kjördæmum, en sérstaka athygli vakti að Skúli Thoroddsen varð sjálfkjörinn í N.-Ísafjarðarsýslu. Sumir helstu stuðningsmenn Hannesar Hafstein féllu út af þingi. Þegar upp var staðið hafði Heimastjórnarflokkur Hannesar 16 þingmenn á móti 24.
Hið nýja þing kom saman í febrúar 1909 og samþykkti vantraust á ráðherrann. Við atkvæðagreiðslu um ráðherraefni í hinum nýja meirihlutaflokki, Sjálfstæðisflokknum (eldra), hlaut Björn Jónsson hinn gamalreyndi ritstjóri Ísafoldar, þingmaður Barðstrendinga, 9 atkvæði, en Skúli Thoroddsen og Kristján Jónsson sex atkvæði hvor. Björn Jónsson var skipaður ráðherra. Íslendingar vildu nú fá Dani til að fallast á breytingar á "uppkastinu", m.a. að gert yrði ráð fyrir persónusambandi um konung á milli Íslands og Danmerkur, þannig að Ísland yrði í reynd fullvalda ríki en undir sama konungi og Danir. Þessu neitaði danski forsætisráðherrann alveg. Töldu Danir sig áður, þ.e. við gerð "uppkastsins" hafa gengið eins langt og unnt væri til móts við óskir Íslendinga. Breytt sambandslagafrumvarp var þó samþykkt á Alþingi þetta ár, en í Danmörku var því hafnað.
Þar eð hinn nýi ráðherra hafði mikinn meirihluta á þingi á bak við sig, mátti ætla að hann yrði traustur í sessi. Svo reyndist þó ekki. Í nóvember 1909 rak ráðherrann bæði Tryggva Gunnarsson bankastjóra Landsbankans og tvo næstráðendur hans Eiríkur Briem og Kristján Jónsson gæslustjóra bankans úr störfum. Tryggvi, sem var móðurbróðir Hannesar Hafsteins var reyndar orðinn 73 ára, en löngu viðurkenndur athafnamaður. Heimastjórnarmenn töldu þetta pólitískar ofsóknir. Yfirréttur úrskurðaði síðan að ráðherra hefði ekki haft vald til að reka hina þingkjörnu gæslustjóra, enda virtust þeir harla fátt hafa gert af sér. Þetta mál vakti mjög harðar deilur og reyndist vatn á myllu andstæðinga Björns ráðherra. Fjöldi af hans eigin flokksmönnum snerist nú gegn honum, og þegar þing kom saman snemma árs 1911 var samþykkt vantraust á hann.
Segja má, að Björn Jónsson hafi verið orðinn helst til gamall þegar hann varð ráðherra, en hann var þá 62 ára og heilsa hans ekki of góð. Hann mun hafa fengið fáeinar heilablæðingar á meðan hann var ráðherra, og hann dó 1912.
Á þinginu 1911 urðu hörð átök um ráðherraefni. Skúli Thoroddsen mun hafa talið sig hafa eins atkvæðis meirihluta á þingi, en Kristján Jónsson frá Gautlöndum (1852-1926), dómstjóri og um skeið gæslustjóri Landsbankans, taldi sig einnig hafa eins atkvæðis meirihluta. Friðrik konungur hjó á hnútinn og valdi Kristján. Sumir töldu hann þá sniðganga þingræðið.
Ráðherratíð Kristjáns Jónssonar var aðeins rúmt ár. Í þingkosningum haustið 1911 unnu Heimastjórnarmenn stórsigur, og sumarið 1912 tók Hannes Hafstein við ráðherradómi á ný. Hann gekkst fyrir því að myndaður var Sambandsflokkur, upp úr báðum gömlu stóru flokkunum, og hafði hann algeran meirihluta á þingi. Nú skyldi sambandsmálið við Danmörku leyst. En svo stóð á að þetta vor hafði Íslandsvinurinn Friðrik konungur 8. látist og Danir voru Íslendingum gramir vegna meðferðar þeirra á "uppkastinu" 1908. Hannes fór utan að leita hófanna um samninga á grundvelli ofurlítið breytts "uppkasts", en samkomulag náðist ekki við Dani, og urðu það honum mikil vonbrigði. Hinn nýi Sambandsflokkur leystist nú upp og sambandsmálið lá í dái til 1918.
Á Alþingi 1913 var samþykkt stjórnarskrárbreyting, þar sem gert var ráð fyrir því að konur fengju kosningarétt og kjörgengi til þings, konungkjör skyldi afnumið en landskjör sex þingmanna koma í staðinn og ákveðið var að fjölga mætti ráðherrum. Sama þing samþykkti ályktun um upptöku séríslensks fána.
Við þingkosningar vorið 1914 fækkaði heimastjórnarmönnum á þingi svo að Hannes Hafstein sagði af sér ráðherradómi. Eftir á að hyggja var hann ráðherra nærfellt helming alls heimastjórnartímabilsins. Hannes hafði misst Ragnheiði eiginkonu sína sumarið 1913 og tók hann það mjög nærri sér. Frá 1917 var hann rúmliggjandi og andaðist 1922.
Að Hannesi frágengnum 1914 benti þingið á Sigurð Eggerz (1875-1945), þá sýslumann í Skaftfellssýslu, og hann varð ráðherra. Hann hélt sama haust á fund konungs, einkum til að ræða um fánamálið og ríkisráðsákvæðið, sem áður var minnst á og hafði verið á dagskrá öðru hvoru. Stóð Sigurður afar fast á því að uppburður sérmála Íslands fyrir konungi í ríkisráði Dana væri íslenskt sérmál. Um þetta varð þá á ríkisráðsfundi illskiljanleg deila sem endaði með afsögn Sigurðar ráðherra.
Næst skipaði konungur Einar Arnórsson (1880-1955), lagaprófessor, sem ráðherra, og sat hann í embættinu 1915-17. Hann kom því til leiðar að stjórnarskrárbreytingin um landskjörið og kosningarétt kvenna var staðfest 19. júní 1915. Um leið var löggiltur þríliti fáninn sem við enn höfum. Þess verður að geta að Hannes Hafstein og Skúli Thoroddsen höfðu báðir haft skelegga forgöngu um aukin réttindi kvenna hérlendis.
Vegna heimsstyrjaldarinnar fyrri breyttust allar aðstæður í alþjóðamálum mjög um þessar mundir, en Ísland lenti á bresku áhrifasvæði. Í byrjun árs 1917 myndaði nýr leiðtogi Heimastjórnarflokksins, Jón Magnússon, þriggja manna ríkisstjórn fyrir landið, og voru með honum í fyrstu ráðherrar Björn Kristjánsson og Sigurður Jónsson í Ystafelli. Undir forystu Jóns Magnússonar var sambandsmálið við Dani leyst með samningum um fullveldi Íslands 1918. Þar með lauk heimastjórnartímabilinu.
Á síðustu árum heimastjórnartímabilsins hætti afstaðan til sambandsmálsins gagnvart Dönum að skipta Íslendingum í stjórnmálaflokka. Í staðinn upphófst tímabil stéttaflokka á Íslandi, þegar bæði Alþýðuflokkurinn og Framsóknarflokkurinn voru stofnaðir 1916.
Sagt hefur verið, að tala megi um vélvæðingu sjávarútvegsins á fyrstu tveimur áratugum 20. aldar sem íslenska iðnbyltingu, og má það til sanns vegar færa. Tilkoma Eimskipafélags Íslands 1914 var sérstaklega mikilvæg hvað varðaði alla flutninga til og frá landinu. Framfarir í efnahags- og atvinnumálum héldu þannig stöðugt áfram allt heimastjórnartímabilið.
Fullvíst má telja, þegar á allt er litið, að í heild hafi árið 1904 markað dýpri spor í framfarasögu þjóðarinnar en stjórnarskrárárið 1874, fullveldisárið 1918 eða lýðveldisárið 1944 megnuðu að gera, og er þá mikið sagt.
