Myndbönd og fréttir
Ávarp Halldórs Blöndals í Amtsbókasafninu.
Heiðraða samkoma!
Sex dögum áður en Hannes Hafstein tók við embætti ráðherra Íslands skrifaði Matthías Jochumsson honum bréf með þessum upphafsorðum:
“Elsku vinur!
Ég er sannarlega ekki kominn hér til að knékrjúpa Excellencinu!
Heldur til að bjóða vini mínum það skásta, sem til er í kotinu: fátæklegan en fleytifullan bikar af blessunaróskum! Mín helsta ánægja og innra gleði yfir þinni svonefndu stórhamingju er sú, að vera sannfærður um þinn andlega þroska fyrir hana, því þar sá ég, né sé, engan þér fremri – þó ekki í þeim skilningi að þú fremur en nokkur annar núlifandi Íslendingur sért ugglaus til lengdar í þessari hálu og háskalegu stöðu. Já, mér hrýs hugur við henni – við íslenskri heimapólitík, við íslensku ástandi séðu frá sjónarmiði sannleiks og stillingar.”
Séra Matthías var sannspár. Nú, hundrað árum síðar, stafar meiri ljóma af nafni Hannesar Hafsteins en af nokkrum öðrum stjórnmálamanni á öldinni. En um hann léku líka snarpari sviptivindar en um nokkurn af þjóðarleiðtogum okkar.
Og ef við höfum í huga, hversu örsnauð þjóð okkar var um aldamótin, getum við ekki auðveldlega skilið, hversu miklu hann kom í verk í stjórnartíð sinni. En það var gifta okkar Íslendinga, að hann skyldi verða sá maður, sem mótaði störf hins íslenska stjórnarráðs á fyrstu árum þess og þingræðið, sem færðist inn í landið með heimastjórninni.
Á þessum árum var að rofa til í íslensku þjóðlífi og atvinnulífi, verslunin var að færast í hendur landsmanna sjálfra og með stofnun Íslandsbanka kom erlent fjármagn inn í landið, sem efldi sjávarútveginn, svo að togaraútgerð gat hafist hér á landi.
Með heimastjórninni urðu þáttaskil í sögu Íslands.
Nú er það ekki ætlan mín að rekja stjórnmálaferil Hannesar Hafsteins. Til þess gefst ekki tóm. En ég gerði það af gamni mínu að fletta upp á þingmálum, sem hann beitti sér fyrir, eftir að hann varð þingmaður Eyfirðinga. Þá kom í ljós, að meðal þeirra var styrkur til séra Bjarna Þorsteinssonar á Hvanneyri til þess að ferðast til Kaupmannahafnar og fullkomna þar söfnun íslenskra þjóðlaga, kr. 1000. Þessu andmælti Björn Bjarnarson þingmaður Dalamanna með þeim röksemdum m.a., að séra Bjarni vildi vera frumlegur og færi illa með áhersluna á íslenskum ljóðum. Þessu svaraði Hannes rösklega og sagði m.a.:
“En sem sagt hér er ekki að ræða um þennan mann sem kompónista, heldur sem safnara, sem vísindamann. Og á því sviði hefur hann sýnt stórmikla atorku, og væri það hin mesta vanvirða að láta starf hans falla niður fyrir misskilning, vantrú, mótkapp eða annað verra.”
Stefán Jóhann Stefánsson forsætisráðherra og formaður Alþýðuflokksins var fæddur og uppalinn á Dagverðareyri. Í endurminningum sínum rifjar hann upp atvik sem honum varð minnisstætt æ síðan. Hallgrímur póstur hafði komið ríðandi og gripið mjög til lúðurs síns. Hann hafði stórmerk tíðindi að flytja:
“ Hannes Hafstein ráðherra ætlaði á morgun að fara hér um veginn með föruneyti, sennilega rétt um hádegið. Þess myndi verða kostur að sjá Hannes Hafstein ríða eftir veginum svo til rétt hjá bænum.
Þegar líða tók að hádegi næsta dag, var stóra kíkinum beint inn eftir veginum frá Akureyri. Inni á melum sást brátt hópur ríðandi manna, öðru hvoru hulinn þykkum jóreyk. Þótti þá einsýnt, hverjir þar væru á ferð. Allt fólkið heima þusti suður fyrir bæjarvegg í ofvæni ævintýrisins. Og innan stundar kom hópurinn í ljós á Garðaholtinu, og reið einn maður fyrir, kempulegur og höfðinglegur ásýndum. Máttu þar allir kenna Hannes Hafstein. Þeir karlmenn heima, er höfuðföt höfðu, tóku ofan. Hafstein gerði hið sama, en brátt var hann horfinn með föruneyti sínu norður veginn út fyrir Ásana. Heimafólk gekk til bæjar. Yfir því hvíldi hátíðleiki og hrifni hins mikla augnabliks. Það var allt að því að talað væri í hálfum hljóðum um manninn mikla og dásamlega, er birst hafði á björtum degi, tekið ofan og veifað hatti sínum. Ég einn gerðist svo djarfur að segja, að mér hefði ekki fundist mikið til um þessa sýn og heldur kosið, að þar hefði verið á ferð Skúli Thoroddsen eða Björn Jónsson, ritstjóri Ísafoldar.”
Þá var Stefán Jóhann 13 ára, þegar þetta gerðist.
Og víkur nú sögunni til þess tíma, þegar Hannes Hafstein hélt út til Kaupmannahafnar til náms að loknu stúdentsprófi 18 ára gamall.
Í Lærða skólanum hafði gustað um hann, hann hafði forystu fyrir skólasveinum, enda var hann inspector scholae. – Enginn var þá nemandi í lærða skólanum, sem piltar litu þvílíkt upp til, sagði séra Árni Þórarinsson.
Þeir urðu vinir á þessum árum Hannes Hafstein og Matthías Jochumsson og sýndi Hannes honum ljóðin sín og vildi vita, hvort hann væri skáld. Á elliárunum sagði Matthías Kristjáni Alberssyni frá því, að hann hefði ekki þá getað séð fyrir, að Hannes yrði skáld. En, -bætti hann við, - strax á fyrstu Hafnarárunum varð Hannes fullfleygur.
Og það eru orð að sönnu. Andlegur þroski Hannesar tók stökk, þegar hann kom til Hafnar. Það var eins og hann hafi fengið í einni gusu eitthvað, sem lýsti honum inn á nýjar brautir og opnaði ýmislegt fyrir honum í skáldskapnum.
Og þess er skammt að leita, hvað þetta eitthvað var: Tíu árum áður hafði Georg Brandes tekið að flytja fyrirlestra sína við Háskólann um meginstrauma í bókmenntum 19. aldar,“og stofnað þar til róttæks endurmats á öllum viðhorfum til lífs og lista, skáldskapar, trúar, siðfræði og þjóðfélagsmála. Enginn einn maður á Norðurlöndum hafði áður komið slíku róti á hugi fólks, kenningar hans skiptu mönnum í öndverðar fylkingar, og með andlegri djörfung og töfrandi persónuleika kveikti hann hjá hinum ungu menntamönnum, sem flykktust um ræðustól hans, meiri eldmóð en dæmi voru til svo norðarlega á hnettinum. Í þessum hópi voru nokkrir íslenskir stúdentar og þá öðrum fremur þeir Hannes Hafstein, Einar Hjörleifsson, síðar Kvaran, Gestur Pálsson og Bertel Ó. Þorleifsson, sem allir gerðust eldheitir fylgismenn hins gunnreifa foringja,” segir Tómas Guðmundsson skáld þegar hann minnist Hannesar á aldarafmæli hans.
Og nú er forvitnilegt að sjá, hvernig kenningar Brandesar og það umrót sem honum fylgdi, þroskuðust innra með hinu unga skáldi og foringjaefni, og verður þó að fara hratt yfir sögu. Í fyrirlestri hans um ástand íslensks skáldskapar nú á tímum, sem hann flutti í ársbyrjun 1888, kemur afstaða Hannesar til skáldskapar og þjóðfélagsmála skýrt fram.
Þar segir hann, að skáldskapurinn hér á landi hressist upp og verður meiri og betri í hvert skipti sem “sannarleg pólitísk hreyfing er í þjóðinni”. Fyrir og um 1840 var þráin mest eftir endurreisn Alþingis, og þá ortu þeir best Bjarni Thorarensen og Jónas Hallgrímsson. Íslenskur skáldskapur var einnig mjög auðugur fyrir og um 1870, þegar áhuginn var mestur að fá stjórnarskrá, og - “á þjóðhátíðinni, þegar öll þjóðin var verulega gripin af einum anda, skorti eigi ljóð. Matthías Jochumsson var þá svo frjósamur, að hann orkti 8 kvæði, sem öll eru kunn, á einum degi.”
Og Hannes bætir við í beinu framhaldi:
“Enn nú kveða skáldin tóma grafsöngva.
Menn freistast því til þeirrar getgátu: Kannske hið núverandi ástand í íslenskum skáldskap komi til af því, að það sé engin hreyfing í þjóðinni sem stendur, enginn lífvænn þjóðvilji, enginn sterkr, pólitískr undirstraumur. Kannske það sé hugarburður um það allt saman.
Eða öllu heldur:
Menn freistast til að draga þá ályktun út af því, sem sagt hefur verið:
Það er þá enginn sann-nefndur þjóðvilji nú sem stendur. Enn þó að nú svo væri, að enginn hreyfing væri í þjóðinni nú, þá er ekki orsökin til skáldskaparþurrðarinnar alveg fundinn fyrir það. Það liggur beint við að segja: Já, enn skáldin gætu samt eitthvað orkt, því skáld yrkja þó ekki eingöngu vegna hreyfinga í þjóðinni, heldr syngja þau stundum nýjar hreyfingar inn í sína þjóð.”
Þarna heyrum við bergmálið af einu af Hafnarkvæðum Hannesar, Stormi, sem kallað hefur verið stríðsyfirlýsing og um leið stefnuskrá þeirra Verðandi manna, en tímaritið kom út árið 1882, enda birtist kvæðið á fyrstu blaðsíðu þess eins og Ísland, farsældar frón hafði birst fremst í íslenska flokknum í Fjölni nær hálfri öld áður.
Ég elska þig, stormur, sem geisar um grund
og gleðiþyt vekur í blaðstyrkum lund,
en gráfeysknu kvistina bugar og brýtur
og bjarkirnar treystir um leið og þú þýtur.
Þú skefur burt fannir af foldu og hól,
þú feykir burt skýjum frá ylbjartri sól,
og neistann upp blæs þú og bálar upp loga
og bryddir með glitskrúði úthöf og loga.
Þú þenur út seglin og byrðingin ber
og birtandi, andhreinn um jörðina fer;
þú loftilla, dáðlausa lognmollu hrekur
og lífsanda starfandi hvarvetna vekur.
Og þegar þú sigrandi um foldina fer,
þá finn ég að þrótturinn eflist í mér.
ég elska þig, kraftur, sem öldurnar reisir,
ég elska þig máttur, sem þokuna leysir.
Ég elska þig, elska þig eilífa stríð,
með ólgandi blóði þér söng minn ég býð.
Þú alfrjálsi loftfari, hamast þú hraður;
hugur minn fylgir þér, djarfur og glaður.
Þessi herhvöt kom þjóðinni í opna skjöldu, þessi æskuglaði og bjarti tónn var opinskár eins og mæltur af munni fram, en líka nærri ófyrirleitinn í framsetningu. Dirfskan og karlmennskan hreif aðra með sér.
Skáldgáfan var mikil, og Hannes sló nýjan tón, hraðinn var mikill og fjörið dansaði í ljóðlínunum:
En læg nú sprettinn, Léttir,
Líttu á
við eigum brekku ettir
hún er há.
Nú ægjum við fyrst ögn
áður söng og hófahljóði
förum rjúfa fjallaþögn.
Á þessum árum eftir Öskjugosið 1874 gengu mikil harðindi yfir þjóðina, svo að hungurvofan vofði yfir sumum héruðum, sérstaklega norðaustanlands, og séra Matthías orti Níðkvæði um Ísland:
Volaða land!
Horsælu hérvistar slóðir,
húsgangsins trúfasta móðir,
volaða land!.
Árið 1882, sama árið og Verðandi kom út, var mikið harðindaár.
Það er til marks um það, að hér nyrðra var kuldinn svo magnaður, að vetrarís var eigi leystur af Ólafsfjarðarvatni 6. júlí. Samkvæmt Annál 19. aldar birti upp síðast í júlí, en 4. ágúst skall yfir aftur og sá eigi sól til höfuðdags. Birti þá upp vikutíma og um það leyti hvarf loks ísinn fyrir Norðurlandi. Héldust þó hríðarköst allt til rétta og taldist mönnum svo til, að 10 sinnum hefði alsnjóað nyrðra frá Jónsmessu til rétta.
Eins og nærri má geta var grasspretta léleg, ekki nema þriðji eða fjórði hluti við meðallag, og víða, bæði vestra og nyrðra, náðist enginn baggi inn, hvorki taða né úthey, fyrr en í septembermánuði. Vesturferðir voru í algleymingi.
Þetta ástand, bjargar- og úrræðaleysi Íslendinga hafði djúp áhrif á Hannes. Í fyrirlestri sínum um ástand íslensks skáldskapar víkur hann einmitt að þessum þætti:
“Það er tímans krafa, “ segir hann, “að hver maður geti orðið sem frjálsastur, mestur og bestur, með því að nota sinn eigin kraft, því að sú frægð, að tilheyra fornkunnri þjóð, er létt fyrir svangan maga. Menn vita nú, að að mennirnir lifa ekki og vinna ekki til þess að vera þjóð, heldr er þjóðin til vegna þess, að svo og svo margir menn, sem tala sömu tungu, lifa og vinna.”
Og enn segir hann:
“Tímans heróp er líf persónunnar, ekki gloría um hina afdregnu hugmynd: þjóð. Vor tími er tími hinna verklegu framfara, gufunnar, rafmagnsins og rannsóknarinnar stolti tími.”
Árið 1888 kom út Kvæði og kviðlingar Bólu-Hjálmars, en Hannes Hafstein sá um útgáfuna og skrifaði um skáldið. Þar sjáum við, að Hannes var líka góður gagnrýnandi, sjáandi. Hann finnur til skyldleika við skáldbróður sinn með því að í kvæði sem Bólu-Hjálmar orti við stofnun jarðabótafélags í Húnavatnssýslu “tekur hann mjög vel fram, að eigi séu nógar framfarahugmyndirnar tómar, heldur þurfi líka að vinna, yrkja jörðina og afla landinu bolmagns:
Föðurlands elska
félaus ekki
greiðir guma ráð;
viljinn vopnlaus
vart umbreytir
rúst í blómstra-ríki.
“Hann skilur afl fjárins,” segir Hannes um Bólu-Hjálmar. Bólu-Hjálmars – blærinn sé ekki eingöngu í heimsádeilukvæðum hans eða skammakvæðum öðru nafni, heldur komi hann fram í öllum hinum bestu kvæðum hans:
Þessi andi er jafnframt svo strangt þjóðlegur, að hann mundi naumast geta haft lík áhrif á aðrar þjóðir. En Íslendingar skilja hann að sínu leyti eins, eins og þeir skilja Jónas Hallgrímsson, því að hann er eins gripinn út úr þjóðinni sjálfri. Munurinn er að eins sá, að þar sem Jónas hrífur með blíðu, þrífur Hjálmar með stríðu.
Vinur minn Kristján Karlsson skáld hefur vakið athygli mína á því, að ættjarðarkvæði séu í ætt við sálma, þau eru sungin eins og sálmar og þau eru tilbeiðsla. Fallegasti sálmurinn af ættjarðarkvæðunum er Aldamótaljóð Hannesar, einkennilega djúpt og áhrifamikið og meira jafnvægi í því en flestum kvæðum hans. Ávarpið er áhrifamikið, en allt kvæðið eins og djúpur, hægur straumur. Hannes hafði óbilgjarna trú á þjóð sinni og framtíð hennar:
Starfið er margt, en eitt er bræðrabandið,
boðorðið, hvar sem þér í fylking standið,
hvernig sem stríðið þá og þá er blandið,
það er: Að elska, byggja og treysta á landið.
Hannes Hafstein var glæsislegur leiðtogi þjóðar sinnar, en gæfan er fallvölt og hann missti konu sína Ragnheiði árið 1913, rétt rúmlega fertuga, og syrgði hana mjög:
Eftir konumissinn verða kvæðin innhverfari en áður, tónninn er dökkur og dýptin meiri, svo að Hannes verður heilsteyptari í sínum skáldskap. Síðustu æviárin var Hannes mjög heilsulaus. Í desember 1917 sigldi hann til Hafnar að leita sér læknishjálpar, en læknar gátu lítið fyrir hann gert. Héðan af var ævi hans langvarandi líkamleg og andleg hrörnun. Að síðustu vildi hann ekki heimsóknir og á að hafa sagt:
“Ég er orðinn eins og bjáni. Ef fólk fer að tala um nýrri tíma, þá er ég eins og af fjöllum. Verð mér til skammar. Það væri helmingi betra að vera dauður. Þetta batnar aldrei.”
Því miður hef ég ekki gögn um aldurinn á kvæðum Hannesar, en ímynda mér, að Fugla í búri hafi hann ort, eftir að heilsan fór að bila hann og hann gat ekki beitt sér eins og hugurinn vildi:
Ó, hve mig tekur það sárt að sjá
Saklausu fuglana smáu
stolna burt hættunnar frelsi frá
og fluginu létta , sem bera má
langt út um heiðloftin háu.
Þið vesalings, vesalings fangar!
Ég veit hversu sárt ykkur langar.
hæðið þá ei með að flögra;
lokaða búrið ei gefur grið,
og gæfi það smugu, þá tækju við
hindranir húsveggja fjögra.
Þeim, sem fært er að fljúga,
í fangelsi er dapurt að búa.
Hugum, sem aldrei flogið fá,
finnst það hugnun og gaman
ðð horfa frjálsborinn fuglinn á,
fjötraðan, jarðbundinn, eins og þá,
að líta hinn loftfleyga taman.
Þið vesalings, vesalings fangar,
ég veit hversu sárt ykkur langar.
Norður á Akureyri er Matthías Jochumsson kominn á níræðisaldur og fylgist áhyggjufullur með líðan vinar síns, eins og af honum er dregið. Í síðasta bréfi sínu til Hannesar, 28. júlí 1918, segir hann: “Ó, ó Hannes! Hversu sárfeginn vildi ég vaka með þér eina stund. Og oftlega ertu mér í huga í nætureinverunni!
Tveim árum síðar, 11. nóvember 1920, verður Matthías 85 ára og Háskóli Íslands sæmdi hann heiðursdoktors nafnbót í guðfræði. Þá barst honum síðasta kveðjan frá Hannesi: “Innileg hamingjuósk heiðursborgaranum, heiðursdoktornum, heiðursmanninum.”
Viku síðar lést Matthías. Hann hafði fótavist fram á síðasta dag og fékk hægt andlát.
Hannes Hafstein lifði rúmum tveim árum lengur, við algera vanheilsu, og lést 13. desember 1922, sextíu og eins árs gamall.
