Erindi Guðjóns Friðrikssonar um Hannes Hafstein.

Hannes Hafstein hélt til náms í Kaupmannahöfn haustið 1880 og varð þar strax fyrir miklum áhrifum frá róttækasta hluta Vinstri flokksins en sá flokkur var þá í ákafri stjórnarandstöðu í Danmörku gegn hinni hægrisinnuðu Estrupstjórn. Andlegur lærifaðir þessa róttæka hluta Vinstri flokksins var gyðingurinn Georg Brandes en hann dvaldi er Hannes kom til Hafnar í sjálfvalinni útlegð í Berlín. Hreyfingu og hugmyndum Brandesar í Höfn héldu hins vegar á lofti menn eins og bróðir hans Edvard Brandes, þá ritstjóri Morgenbladet, Viggo Hørup, skáldin Holger Drachmann, Sophus Schandorf, Alexander Kielland og J. P. Jacobsen. Henrik Ibsen var einnig skær stjarna í þessum hópi en leikrit hans voru jafnan fyrst gefin út hjá Gyldendal í Kaupmannahöfn. Þetta voru hinir nýju realistar sem höfnuðu rómantík og hinni upphöfnu fegurð en réðust gegn yfirdrepskap samfélagsins, hræsni höfðingja og kirkju og sofandahætti í andlegum efnum. Þeir voru uppreisnarmenn sem vildu hrista ærlega upp stöðnuðu samfélagi.

Georg Brandes hafði kynnst nokkrum Íslendingum áður, meðan hann var enn í Kaupmannahöfn, og þeir fóru flestir í taugarnar á honum, einkum vegna þess að honum fannst þeir lifa algerlega fyrir fornöldina. Englendingur að nafni Gosse var í Kaupmannahöfn 1872 og 1874 og komst í góð kynni við Georg Brandes og einnig nokkra Íslendinga, þar á meðal Guðbrand Vigfússon. Í orðsendingu Brandesar til Gosse þar sem hann býður honum heim til sín biður hann hann í guðana bænum að koma ekki með Íslendinga með sér. Öðru máli gegndi er Brandes kom aftur til Hafnar 1883. Þá var komin ný kynslóð Íslendinga með Hannes Hafstein í broddi fylkingar og þeir urðu aufúsugestir hans.

Hannes og nokkrir aðrir stúdentar sem koma til náms til Kaupmannahafnar um 1880 urðu sem þrumu lostnir af ritum Georgs Brandesar og hinum nýja realisma eða naturalisma. Í bréfi sem Hannes skrifaði skólafélaga sínum í Reykjavík frá Khöfn ári eftir að hann kom þangað óskaði hann þess að allt sem hann hefði ort áður væri komið á bálið. Hann sagði í bréfinu:

“Mér finnst það stakasta æruleysi að eiga þau próduct þar undir mínu nafni sem eru. Svo forskrúfuð, vitlaus, idealistisk, merglaus og laus frá jörðinni! Ég roðna. Nú finn ég að hvert kvæði verður að hafa inni að halda mannlegan sannleika, sannlega, mannlega tilfinningu og opið auga fyrir því sem er, fyrir því sem mennirnir sannlega þrá og fyrir því sem liggur í náttúrunni og sálinni. Það er ekki nóg að constrúera laust fantasiflug, það verður sá sannlegasti reykur, bóla, vindaský. Fantasían er alveg nr. 2, hún á að verða til að lýsa og fegra það sanna, en ekki til að skapa nýtt fagurt sem ekki er til?”

Hannes hafnaði með öllu rómantík og  fornaldardýrkun. Hvort tveggja var úrelt að hans mati. Hann kvað einstaklinginn ofar þjóðinni enda væri þjóð einungis afleidd mynd af einstaklingnum, eins konar fölsk holdgerving á honum. Hann skrifaði síðar:

“Fósturland og þjóðerni er ekki sérstök guðleg gjöf því hver sem fæðist í heiminn verður að fæðast í einhverju landi og það land sem hann af hendingu fæðist í er að jafnaði hans fósturland og af því fær hann sjálfkrafa eða nauðugur þann stimpil sem kallast þjóðerni og sem bindur hann alla æfi með ýmsum böndum við fósturlandið”.

Sjónarmið sem þessi komu eins og köld vatnsgusa framan í flesta af hinum eldri þjóðfrelsismönnum. Þeir höfðu alltaf sett þjóðfrelsið ofar lýðfrelsinu eða einstaklingsfrelsinu. Þess vegna var Hannes Hafstein aldrei þjóðfrelsishetja í hinum eldri stíl, hugmyndir hans voru miklu nær því sem nú gengur og gerist núna á Íslandi.

Stúdentsár Hannesar Hafsteins í Kaupmannahöfn voru honum vakning og í raun hans langfrjóasta skáldskapartímabil. Það er óvenjulega bráðger ungur maður, aðeins tvítugur að aldri, sem yrkir kvæði eins og það sem hefst með eftirfarandi hætti:

 

Ég elska þig, stormur, sem geisar um grund,
og gleðiþyt vekur í blaðstyrkum lund,
en gráfeysknu kvistina bugar og brýtur,
og bjarkirnar treystir, um leið og þú þýtur.

 

Eða þá þetta sem hann orti einnig tvítugur: 

 

Ég vildi óska’; að það yrði nú regn
eða þá bylur á Kaldadal,
og ærlegur kaldsvali okkur í gegn
ofan úr háreistum fjallasal. 

Vér þurfum loft, og vér þurfum bað
að þvo burt dáðleysis mollukóf.
Vér þurfum að koma’; á kaldan stað –
á karlmennsku vorri halda próf.

 

Vér þurfum á stað, þar sem stormur hvín
og steypiregn gjörir hörund vott,
svo þeir geti skolfið og skammast sín,
sem skjálfa vilja; það er þeim gott. 

Ef kaldur stormur um karlmann ber
og kinnar bítur og reynir fót,
þá finnur ?ann hitann í sjálfum sér,
og sjálfs sín kraft til að standa mót. 

Að kljúfa rjúkandi kalda gegn
það kætir hjartað í vöskum hal.
Ég vildi’; að það yrði nú ærlegt regn
og íslenskur stormur á Kaldadal.

 

Upp úr hvaða jarðvegi er piltur sem svona getur ort runninn. Hann var eins og kunnugt fæddur í húsinu Friðriksgáfu á Möðruvöllum í Hörgárdal 4. desember 1861, sonur amtmannshjónanna þar, þeirra Péturs Havsteens sem var fæddur Íslendingur þó að hann ætti danska foreldra og Kristjönu Gunnarsdóttur, norðlenskrar prestsdóttur.

Þó að Hannes Hafstein væri þannig borinn inn í stétt sem bjó við bestu aðstæður þess tíma var æska hans síður en svo dans á rósum. Pétur Havsteen amtmaður, faðir hans, var kominn um fimmtugt þegar Hannes fæddist og átti erfitt skap. Kristjana var 24 árum yngri. Pétur Havstein hafði lokið glæstu lögfræðiprófi frá Kaupmannahafnarháskóla og komist fljótt til æðstu metorða á Íslandi en þegar leið á ævi hans komu í ljós skapbrestir hans samfara drykkjuskap sem leiddu til sturlunar á köflum. Mikill ófriður var því í kringum hann í embætti. Þau hjónin hlóðu niður börnum og var Hannes elstur barna þeirra sem lifðu.

Þegar Hannes var nýorðinn sex ára og yngri systkinin fjögur var ástandið svo slæmt á Möðruvöllum að bræður Kristjönu, Tryggvi og Eggert, og fleiri nákomnir ættingjar efndu til fjölskyldufundar heima hjá Tryggva Gunnarssyni á Hallgilsstöðum til að ræða hvað bæri til bragðs að taka. Í framhaldinu gerði Tryggvi, móðurbróðir Hannesar, margar tilraunir til að fara að Möðruvöllum að sækja systur sína og börn en hún neitaði jafnan að fara. Upp frá þessu urðu svo alger vinlit með þeim Péri amtmanni og mági hans, Tryggva Gunnarssyni. Nærri má geta hvaða áhrif þetta hefur haft á unga barnssál Hannesar Hafsteins. Þegar hann var níu ára gamall var faðir hans settur af embætti fyrir afglöp og lifði eftir það aðeins í fjögur ár. Eftir stóð ekkjan með mikla ómegð.

Allt þetta mótlæti hefur vafalaust mótað viðkvæma skaphöfn Hannesar Hafsteins. En jafnhliða herti hann það í þeim ásetningi að standa af sér hvern storm með karlmennsku og bjóða honum byrginn. Hann var elsta barnið og varð að standa styrkur við hlið Kristjönu móður sinnar. Vafalaust hefur stormasöm æska ýft upp viðkvæma lund Hannesar og ýtt undir uppreisnareðli hans og þverúð síðar meir. Sumir sögðu að hann væri hrokafullur ungur maður og er það í mótsögn við ljúfmennsku hans og sáttfýsi á síðara skeiði ævinnar.

Eins og fyrr sagði var Hannes Hafstein einn af þeim sem kolféllu fyrir hinum róttæku hugmyndum sem voru á kreiki á námsárum hans í Kaupmannahöfn. Í tímaritinu Verðandi, sem er talið marka upphaf raunsæisstefnu á Íslandi og kom út 1882, hæddist hann og félagar hans að fornaldardýrkun sjálfstæðishetjanna og rómantísku skáldanna heima á Íslandi og fór háðulegum orðum um presta og prédikanir þeirra. Í þessum anda orkti Hannes Lofkvæði til heimskunnar:

 

            Í flestu, er menn yrkja,
            þú yfirgnæfir, feit og rík.
            Þér lýtur land og kirkja
            og lofsverð pólitík

 

            Í fundarhöldum fossar þú
            í frelsisglamri blossar þú,
            í hjörtunum þér hossar þú
            sem hoppi páska-sól.

 

            Í blaðadjánsnin dumpar þú
            til dýrstu hluta slumpar þú,
            og pattaralega prumpar þú
            í prédikunarstól.

 

Þetta féll ekki í góðan jarðveg heima á Íslandi. Hannes Hafstein fékk orð fyrir að vera heiðingi og guðníðingur. En í brjósti þessa unga manns bjó sársaukinn. Samtímamaðurinn Jens Peter Jacobsen var eitt þeirra skálda sem aðdáendur Georgs Brandesar létu mest með. Sá orti hljómmikil og þunglyndisleg kvæði og var þeirrar skoðunar að guð væri einungis óskhyggja manna. Kvæði og sögur Jacobsens ollu ungum mönnum, sem hann hafði áhrif á, sálarangri, kvíða og tvístringi. Sumir tóku það jafnvel til bragðs að svipta sig lífi, meðal annars herbergisfélagi Hannesar Hafsteins á Garði, Gísli Guðmundsson. Bæði Hannes Hafstein og Einar Benediktsson voru undir miklum áhrifum frá Jakobsen sem ungir stúdentar í Kaupmannahöfn og glímdu við að þýða eitt hans þekktasta kvæði sem heitir Det bödes der for. Og þar hafði Hannes Hafstein vinninginn. Þýðing hans hefur síðan orðið sígild. Hún sýnir inn í hviku hins unga manns sem átti svo óhamingjusamar stundir í æsku sinni á Möðruvöllum.

 

Þess bera menn sár um ævilöng ár,
sem aðeins var stundarhlátur;
því brosa menn fram á bráðfleygri stund,
sem burt þvær ei ára grátur.
Drýpur sorg, drýpur hryggð af rauðum rósum.

 

Hannesi Hafstein var svo lýst um tvítugt að hann hafi verið fullur af æskufjöri, hár vexti, þrekinn um herðar eftir aldri og miðmjór, fremur fölleitur á hörundslit, dökkur á brún og brá, augun snör, en svipurinn þó hreinn og heiður, ekki sprottinn grön, andlitið frítt og reglulegt, eins og það væri mótað eftir rómverskum fegurðarlögmálum. 

Mótað eftir rómverskum fegurðarlögmálum, já ungur guð. Hann var strax í Lærða skólanum orðinn foringi skólapilta, glæsimenni sem yngri menn þorðu varla að yrða á. Svo sterka persónu bar hann. Hann var höfðingjadjarfur, gekk á fund sjálfs Georgs Brandesar þegar Brandes kom aftur til Kaupmannahafnar 1883, öðlaðist vináttu hans, varð heimagangur hjá honum og skrifaðist síðan á við hann. Þessi vinátta átti síðar eftir að skipta sköpum er Hannes var skipaður ráðherra Íslands. Hannes komst líka í persónuleg kynni við skáldin Drachmann, Kielland og Schandorf og var kynntur fyrir Björnstjerne Björnsson. Hann var ekki einn af þeim Íslendingum á erlendri grund sem einskorðuðu félagsskap sinn við landa sína. 

Hannes Hafstein var alla tíð lífsnautna- og gleðimaður, Kaupmannahafnarárin liðu við skáldskap, samdrykkjur og söng. Það var mikið um að vera í Kaupmannahöfn, eins konar vorleysingar í listum og bókmenntum og baráttan fyrir margs konar mannréttindum og gegn hinni gerræðislegu Estrupstjórn setti mark sitt á allt stúdentalíf. Bakhjarl Hannesar í Kaupmannahöfn var Tryggvi Gunnarsson móðurbróðir hans, kaupstjóri Gránufélagsins og um tíma var móðir Hannesar einnig í Kaupmannahöfn og fleiri skyldmenni. En námið sat á hakanum hjá Hannesi og lögfræðiprófið sem hann lauk var svo lélegt og ekki þóttu líkur á að hann gæti fengið góð embætti. Öðrum þræði var hann þunglyndur. Hann kom heim að loknu prófi og bjó næstu ár á heimili móður sinnar í Reykjavík. Þess skal hér getið að undir sama þaki bjó þá ung kona, Bríet Bjarnhéðinsdóttir, sem áður hafði verið á kvennaskólanum á Laugalandi en sá skóli hafði hafist þar á heimili Kristjönu Havstein eftir að hún varð ekkja. Kvennaskólann á Laugalandi má líklega telja annan kvennaskólann á landinu, næstan á eftir Kvennaskólanum í Reykjavík. Laugalandsskólinn var nánast stofnaður af fjölskyldu Hannesar Hafsteins. Aðalhvatamaðurinn var Eggert Gunnarsson, móðurbróðir hans, hann hófst á heimili Kristjönu eins og áður sagði og fyrsta skólastýran var Valgerður Þorsteinsdóttir sem í senn var stjúpsystir Kristjönu og mágkona hennar, ekkja séra Gunnari Gunnarssonar á Svalbarði. Kynni Bríetar af Kristjönu Havsteen á Laugalandsskólanum hafa svo orðið til þess að Kristjana tók hana inn á heimili sitt þegar báðar voru sestar að í Reykjavík. Þegar Bríet ákvað að kveða sér hljóðs opinberlega, fyrst íslenskra kvenna, og halda fyrirlestur um kvenréttindi í Reykjavík kom hún að máli við Hannes og bað hann að lesa fyrirlesturinn yfir áður en hún flytti hann. Enda bjuggu þau undir sama þaki. Kannski hefur hann haft mikil áhrif á skoðanir Bríetar. Georg Brandes, andlegur lærifaðir, Hannesar hafði þýtt rit Johns Stuarts Mills um kúgun kvenna á dönsku og kom það út í Kaupmannahöfn 1869. Meðan Hannes var í námi í Kaupmannahöfn klofnaði hið gamla stúdentafélag þar, Studenterforeningen og nýtt var stofnað af hinum róttækari Brandesarstúdentum sem fékk nafnið Studenteramfundet. Þar var stúlkum leyfður aðgangur sem var mikil bylting á þeim tíma. Stúdentagildin gömlu voru eins konar heilög strákavé. Hannes Hafstein og ýmsir fleiri sem voru við nám á sama tíma og hann, svo sem Páll Breim og Skúli Thoroddsen gerðust eindregnir kvenréttindamenn og sýndu það í verki seinna.

Hannes Hafstein með sitt lélega lögfræðipróf var hálfgerður lausamaður fyrst um sinn í Reykjavík, var settur sýslumaður um stutt skreið í Dalasýslu og svo í forföllum í Gullbringu- og Kjósarsýslu en aðallega gegndi hann embætti sem málafærslumaður við Landsyfirréttinn og hafði lág laun. Vinir Hannesar og óvinir höfðu orð á því að skáldaæð Hannesar væri þorrin. Hann hélt þó fyrirlestur í ársbyrjun 1888 þar sem hann kom fram sem eindreginn raunsæismaður í anda Georgs Brandesar og rakkaði niður rómantísku skáldin. Þar setti hann á oddinn samfélagsgagnrýni og alþjóðahyggju en í hans huga var vaxandi þjóðerniskennd landsmanna og sjálfstæðishugur ófrjótt stagl.. Öðrum stundum undi Hannes Hafstein við glas og glaum í Stúdentafélaginu í Reykjavík og þar voru sungnir eftir hann gamanbragir og drykkjuvísur:

 

            Guð lét fögur vínber vaxa,
            vildi gleðja dapran heim.

 

Skömmu eftir heimkomuna var Hannes farin að eltast við kornunga stelpu í Reykjavík sem var dóttir miðkonu föður hans. Hún hét Ragnheiður og var af helstu höfðingjaættum landsins, meðal annars Stephensensættarinnar. Þáttaskil urðu svo í lífi hans þegar hann gekk að eiga hana 28 ára gamall en hún var þá aðeins 18 ára. Ragnheiður var glöð og fyndin ung stúlka og hann unni henni hugástum meðan bæði lifðu. Það voru sterkar konur sem umvöfðu Hannes frá fyrstu tíð, Kristjana móðir hans og Ragnheiður kona hans. Hér má bæta við Þórunni Jónassen hálfsystur hans sem tók hann inn á heimili sitt í Reykjavík 12 ára gamlan er hann settist í Lærða skólann og hýsti hann öll hans skólaár og gekk honum að nokkru leyti í móðurstað. Þórunn var mikill kvenskörungur, gegndi mjög lengi formennsku í Thorvaldsensfélaginu og var ein af þeim fjórum konum sem voru fyrstar kvenna kosnar í bæjarstjórn Reykjavíkur árið 1908. Klemens Jónsson landritari segir í einkabréfi á ráðherraárum Hannesar að Þórunn sé einn helsti ráðgjafi Hannesar utan Stjórnarráðsins. Skömmu eftir brúðkaup Hannesar og Ragnheiðar 1889 réði frændi hennar, sjálfur landshöfðinginn yfir Íslandi, Magnús Stephensen Hannes á skrifstofu sína. Hannes varð landritari, nánasti aðstoðarmaður landshöfðingjans. Þar með var hann kominn í innsta hring ríkjandi valdastéttar á Íslandi og þótti sumum leggjast þar lítið fyrir uppreisnarmanninn.

Á síðasta áratug 19. aldar gerði Hannes Hafstein tvær tilraunir til að komast á þing, 1894 í Reykjavík og 1895 í Gullbringu- og Kjósarsýslu. Í bæði skiptin kolféll hann. Hann var svo skipaður sýslumaður á Ísafirði 1896 og var ekki á hinum pólitíska vettvangi er Valtýr Guðmundsson kom fram með svokallaða Valtýsku með hugmyndir um íslenskan ráðherra, búsettan í Kaupmannahöfn.

Þegar Íslendingar fengu stjórnarskrá 1874 var þar í fyrsta sinn stofnað sérstakt embætti Íslandsráðherra. Íslendingar og þar á meðal Jón Sigurðsson gerðu sér þá vonir um að íslenskur maður yrði skipaður í þetta embætti, jafnvel Jón sjálfur, en Danir kusu að túlka stjórnarskrána þröngt. Raunin varð sú að dómsmálaráðherrann danski tók að sér embætti Íslandsráðherra sem eins konar aukagetu. Í 20 ár, frá 1875 til 1896 gegndi sami maður þessu embætti. Það var Nellemann, hann kom aldrei til Íslands öll árin sem hann var Íslandsráðherra og skildi ekki orð í íslensku. Líklega hefur hann sjálfur séð manna best annmarkanna á þessu fyrirkomulagi, hversu þunglamaleg og svifasein stjórnsýsla fyrir Ísland fylgdi þessu og fengið þá hugmynd að hafa bæri íslenskan mann í þessu embætti. Hann kom fyrst að máli við Boga Th. Melsteð í Kaupmannahöfn sem um hríð var þingmaður og reifaði hugmyndir sínar um þetta við hann en síðan annan Kaupmannahafnar-Íslending, Valtý Guðmundsson. Úr því spratt Valtýskan. Árið 1901 virtist Valtýskan vera að slá í gegn og við blasti að Valtýr Guðmundsson yrði fyrsti íslenski ráðherrann en hefði búsetu í Kaupmannahöfn. Þetta var eitur í beinum gömlu íslensku valdastéttana með Magnús Stephensen landshöfðingja í broddi fylkingar. Valtýr var ættlaus maður og Stephensensættin og ríkjandi embættismannaelíta voru ekki reiðubúin að afsala völdum sínum til slíks manns.

 

Meðan á alþingi 1901 stóð gerðust stóratburðir í Danmörku. Gamla hægri stjórnin féll og konungurinn, Kristján IX féllst loks á að þingræði skyldi gilda í Danmörku og fól Vinstri flokknum, langstærsta flokknum, sem hafði lengi haft hreinan meirihluta á danska fólksþinginu stjórnartaumana. Fljótlega barst orðrómur til Íslands um að hin nýja stjórn Vinstri flokksins væri tilbúin að ganga lengra til móts við Íslendinga í sjálfstæðismálinu en Valtýingum hafði verið lofað af gömlu hægri stjórninni.

Og nú var tækifæri Hannesar Hafsteins komið. Hann var nýkosinn þingmaður Ísfirðinga þegar hér var komið sögu. Hann og aðrir andstæðingar Valtýs Guðmundssonar notfærðu sér strax nýjar aðstæður og kröfðust Íslandsráðherra með búsetu á Íslandi en ekki í Kaupmannahöfn og kölluðu sig heimastjórnarmenn en klíndu skammaryrðinu hafnarstjórnarmenn á hina. Valtýringar gerðu þau afdrifaríku mistök í stöðunni að halda sig fast við fyrri sjónarmið sín til að byrja með. Þetta var merkilegur viðsnúningur því að Heimastjórnarmenn voru þeir sem áður voru taldir hægfara í sjálfstæðismálinu, jafnvel afturhaldssamir, en voru nú allt í einu komnir fram úr hinum. Hannes Hafstein naut fulls trúnaðar hinnar gömlu embættismannaelítu og ýmissa annarra heimastjórnarmanna og hafði – þrátt fyrir stuttan stjórnmálaferil – fulla burði til þess að taka upp viðræður við hina nýju dönsku valdhafa. Hann var sendur til Kaupmannahafnar með skilaboð til nýja Íslandsráðherrans, Albertís, frá andstæðingum Valtýskunnar. Í Kaupmannahöfn átti Hannes viðræður við alla ráðherranna og líka bræðurna Edvard og Georg Brandes, hugmyndafræðinga Vinstri flokksins í Danmörku, sína gömlu vini. Georg gamli Brandes skrifaði hólgrein um Hannes í Politiken og síðar hrósaði hann sér af því að hann hefði ráðið úrslitum um að Hannes Hafstein var valinn sem fyrsti ráðherra Íslands á haustmánuðum 1903. Hannes Hafstein var í náðinni sem gamall áhangandi Vinstri manna og kunningi hinna nýju dönsku valdhafa auk þess að njóta trausts ráðandi manna á Íslandi. Valtýr Guðmundsson var hins vegar maður án baklands og var – þó að hann stæði Vinstri flokknum nærri eins og Hannes Hafstein – búinn að standa árum saman í makki við Nellemann og aðra hægri menn í gömlu stjórninni. Hann var því litinn hornauga í Danmörku meðan Hannes Hafstein var hið nýja óskabarn. Þar að auki bar Hannes af Valtý fyrir heimsmennsku. Löngu síðar sagði Valtýr að Hannes hefði drepið sig með glæsimennskunni.

Allt þetta er frekar kúnstug saga því að Valtýr Guðmundsson og Hannes Hafstein voru í rauninni skoðanabræður um flest sem máli skipti. Þeir voru báðir ákafir framfaramenn, vildu iðnvæða Ísland, færa erlent fjármagn inn í landið, græða það upp, koma á járnbrautum, síma og svo framvegis. Valtýr hafði með báráttu sinni í rauninni lagt grunninn að heimastjórninni. En fáir njóta eldana sem fyrstir kveikja þá. Og sekur er sá einn sem tapar. Í þessu tilfelli var það Hannes sem naut eldana sem Valtýr hafði kveikt.

Heimastjórnin komst á 1. febrúar 1904 eins og alkunnugt er með Hannes Hafstein sem fyrsta ráðherrann. Í millitíðinni eða árið 1902 höfðu báðir, þeir Hannes og Valtýr fallið í þingkosningum. Það var svo árið 1903 sem Hannes ákvað að reyna fyrir sér um framboð á æskuslóðum sínum hér í Eyjafirði. Að ýmsu leyti var hann brautryðjandi í nútímalegri kosningabaráttu og kom það strax fram í framboði hans í Gullbringu- og Kjósarsýslu 1895 og síðar í Ísafjarðarsýslu 1901 og 1903 og nú í Eyjafirði. Hann flengreið þvers og kruss um Eyjafjarðarsýslu, reyndi að halda fundi sem víðast og ná tali af kjósendum og hafði báta í förum til þess að sækja þá á kjörstað sem þá var bara einn, á Akureyri. Þetta voru síðustu alþingiskosningarnar sem ekki voru leynilegar og kosið var á einum stað í hverju kjördæmi. Fjórir menn voru í framboði um tvö þingsæti Eyfirðinga, þrír úr heimastjórnarflokknum, Klemens Jónsson bæjarfógeti og sýslumaður hér, Stefán Stefánsson í Fagraskógi og Hannes Hafstein. Frambjóðandi Valtýinga var Guðmundur Finnbogason en hann dró framboð sitt til baka á síðustu stundum til þess að Stefán í Fagradal yrði fremur kjörinn en Hannes Hafstein en Valtýingar töldu Stefán minna skaðlegan frá sínu sjónarmiði en Hannes eftir því sem Bernharð Stefánsson segir í endurminningum sínum. Klemens naut yfirburðafylgis þannig að ljóst var að baráttan mundi standa milli Hannesar og Stefáns. Öllum ber saman um að kosningabaráttan og kosningarnar hafi verið afar harðvítugar og sögulegar. Klemens Jónsson segir í einkabréfi til bróiður síns þremur dögum eftir kjördag:

“Nú eru þá kosningar um garð gengnar og hefur aldrei verið annar eins gauragangur, alveg villt agitation og óhætt að segja að öll leyfileg meðul hafi verið brúkuð og mér liggur við að segja öll óleyfileg, að minnsta kosti hér, aðallega af Hannesar mönnum. Það er orðið nauðsynlegt, þó að ekki væri af öðru en þessu að fá leynilegar kosningar. Haldi svona áfram einu sinni eða tvisvar til þá er allt orðið demoraliserað, allir falir.”

Hannes Hafstein var sýslumaður á Ísafirði eins og kunnugt er þegar hann bauð sig fram hér í Eyjafirði í fyrsta sinn. Hann naut þess hins vegar að eiga hér öflugan frændgarð. Jakob Havstein, kaupmaður hér á Akureyri má kalla að hafi verið kosningastjóri Hannesar en þeir voru bræðrasynir, Fyrir kosningar sendi Jakob trúnaðarmenn um sveitir Eyjafjarðar til mæla með frænda sínum. Einn af verslunarþjónum hans, Hannes Jónasson, síðar bóksali á Siglufirði, var til dæmis sendur út um sveitir vestan Eyjafjarðar og varð vel ágengt þó við ramman reip væri að draga því að margir bændur voru tregir til að hverfa frá Stefáni bónda í Fagradal. Til er lýsing Friðleifs Jóhannssonar frá Háagerði á Upsastönd, langafa Sivjar Friðleifsdóttur ráðherra, á því hvernig 17 kjósendur frá Dalvík brutust í ofsaveðri að sunnan á tveimur árabátum til Akureyrar, allir til að kjósa Hannes. Siglfirðingar voru einnig sammála um að kjósa Hannes Hafstein og fengu hvalveiðibátinn Minervu frá Önundarfirði, í eigu Ellefsens, mikils vinar Hannesar Hafsteins, að vestan til að skjóta sér inn til Akureyrar. Þess má geta að Hannes sjálfur hafði komið með hvalveiðibát frá Ellefsen frá Ísafirði til Akureyrar í apríl en kjördagur í Eyjafirði var 6. júní.

Lýsing Friðleifs Jóhannssonar á kjörfundinum er skemmtileg. Hún hljóðar svo:

“Á laiugardagsmorgun kl. 10 byrjaði kosningin úti í stórum garði sunnan við verslunarhús Guðm. Efterfølgere á Akureyri. Þar var pallur reistur upp fyrir frambjóðendur og skrifara. Þá var byrjað á Öngulstaðahreppi, og svo fram Eyjafjörðinn, þá Saurbæjarhreppur, Hrafnagilshreppur, svo Akureyri, því þá var hún með sýslunni, þá Glæsibæjarhreppur, Ólafsfjarðarhreppur og síðast Hvanneyrarhreppur. Sýslumaður Klemens Jónsson stóð á pallinum og las kjörskrá hvers hrepps eftir stafrófsröð, þannig að sýslumaður kallaði upp nafn hvers kjósenda: “Hvern kjósið þér?” Ef einhver kjósandi var ekki viðstaddur, þegar nafn hans var kallað upp, þá gat hann ekki kosið fyrr en síðast þegar sú kjörskrá var á enda, sem hann stóð á. – Allt gekk nú sæmilega, þó voru stöku karlar teknir af lögreglunni úr umferð og geymdir þar til allra síðast um kvöldið. En allmikill spenningur var í mörgum, meðan á atkvæðagreiðslunni stóð og var þá hægðarleikur að fara mjög nærri um hver sigur bæri að kvöldi. Þegar fór að líða á daginn og komið var í úthreppana þá var farið að halla á Hannes Hafstein því kjósendur Svarfaðardalshrepps sem var langatkvæðamesti hreppurinn kusu allir Stefán Stefánsson nema Dalvíkurmenn sem stóðu allir saman 17 að tölu um Hannes Hafstein, Ólafsfirðingar fylgdu Stefáni en þaðan voru fá atkvæði. – En allir Siglfirðingar sem á kjörstað komu þennan dag fylgdu Hannesi Hafstein sem mun hafa verið innan við 20 atkvæði. Þegar allri atkvæðagreiðslu var lokið þá lýsti Klemens Jónsson sýslumaður yfir því að eftir hálftíma skyldi hann tilkynna úrslitin. Þann tíma biðu margir með óþreyju eftir fullnaðarúrslitum. – Þá voru margir farnir að verða allmikið ölvaðir og allvíða hávaðasamt. En eftir hinn tiltekna tíma kom Klemens Jónsson sýslumaður út á pallinn og sagði að nú væri endanlega búið að ganga frá kosningunni og las því næst upp talningu sem hér fer á eftir: Klemens Jónsson 363 atkvæði, Hannes Hafstein 213 atkvæði, Stefán Stefánsson 190 atkvæði. - - -  Þegar Klemens Jónsson sýslumaður var búinn að lesa upp atkvæðatölurnar var hrópað margfalt húrra af H. Hafsteins-mönnum en illur kurr og gremja var í liði Stefáns?”

Bernharð Stefánsson, sem viðstaddur var kosninguna, segir að allmargir bændur úr Skriðuhreppi hafi beðið með að kjósa fram eftir degi. Þeir hafi helst viljað kjósa Hannes og Stefán en ekki Klemens, þó umfram allt koma Hannesi að. Þeir biðu því átekta og héldu sig í hóp. Þeir voru undir forystu Guðmundar hreppstjóra Guðmundssonar á Þúfnavöllum. Þegar mjög var liðið á kosninguna þótti sýnt sem áður var vitað að Klemens væri viss en útlit fyrir að mikil áhöld væru um Hannes og Stefán. Þá kom Páll Briem amtmaður á kjörfundinn (hann var reyndar náfrændi Hannesar en andstæðingur í stjórnmálum) í fylgd nokkurra kunnra Valtýinga og segir: “Hér kem ég með mína menn”. Guðmundur á Þúfnavöllum var nærstaddur og sagði: “Og ég kem á eftir með mína menn” og sendi í skyndi eftir bændunum sem biðu og kusu þeir þá allir Hannes og Klemens.

Þetta sýnir hvernig menn gátu, meðan kosningar voru ekki orðnar leynilegar, beðið átekta fram eftir kjördegi og kosið svo taktískt undir lokin. Bændurnir úr Skriðuhreppi ætluðu í upphafi að kjósa Hannes og Stefán en enduðu með að kjósa Hannes og Klemens af því að þeir vildu frekar Hannes en Stefán.

Það má síðan velta því fyrir sér á ýmsa vegu hver Íslandssagan heðfi orðið ef Hannes hefði ekki marið kosinguna yfir Stefáni frá Fagradal með 23 atkvæðum. 

Hannes Hafstein sýndi það fljótt á þingi að hann var minnugur gömlu hugsjónanna frá Kaupmannahöfn sem lögðu meiri áherslu á einstaklingsréttindi en þjóðréttindi. Hann flutti til dæmis frumvörp um leynilegar kosningar og hlutfallskosningar til sveitastjórnar á þinginu 1903. Og eitt af því fyrsta sem hann gerði sem ráðherra var að flytja stjórnarfrumvarp um að breyta landinu í sjö kjördæmi og hafa hlutfallskosningar í þeim. Þetta féll hins vegar ekki í kram þingmanna og var ekki samþykkt. Þeir vildu hafa sín eimenningskjördæmi áfram. Það er ekki fyrr en með kjördæmabreytingunni 1959 sem hugmynd Hannesar kemst í raun og veru í framkvæmd. Hann mun og hafa hreyft þeirri hugmynd fyrstur manna að gera allt landið að einu kjördæmi.

Eitt af fyrstu verkum Hannesar Hafsteins sem ráðherra var að setja nýja reglugerð um Lærða skólann, sem framvegis var kallaður Menntaskóli, en í henni fólst að skólinn skyldi opinn jafnt stúlkum sem piltum. Það þýddi að stúlkur gátu lært undir og tekið stúdentspróf án nokkurra takmarkana. Á næstu árum fengu konur margvísleg réttindi svo sem kosningarétt og kjörgengi til sveitarstjórna og alþingis og studdi Hannes Hafstein allt slíkt af ráðum og dáð. Árið 1911 lagði hann fram frumvarp á Alþingi um rétt kvenna til menntunar og embætta. Þetta gerði hann að undirlagi Bríetar Bjarnhéðinsdóttur og er samband þeirra kapítuli út af fyrir sig. Í frumvarpinu var gert ráð fyrir takmarkalausum rétti kvenna til hverrar þeirrar menntunar er þær lysti, sama rétti og karlar til námsstyrkja og sömu réttindum og skyldum til embætta. 

Að mörgu leyti var það heppilegt fyrir íslenska þjóð að Hannes Hafstein varð fyrsti ráðherrann eftir að framkvæmdavaldið fluttist inn í landið. Hann var önnur manngerð en fyrirrennarar hans flestir. Magnús Stephensen var af hinni gömlu gerð búandlegra embættismanna sem hugsuðu um það fyrst og fremst að spara fyrir landið og hélt fast utan um hverja krónu. Magnús Stephensen gerði sér þetta sjálfur ljóst. Í veislu að kvöldi 1. febrúar 1904 er haldin var til heiðurs hinum nýja ráðherra, Hannesi Hafstein.sagði hann að sig hefði á valdaferli sínum vantað frumkvæði, skapandi hugsjónir og aðra hæfileika til að ryðja nýjar framkvæmdabrautir. En það voru einmitt þessi hæfileikar sem Hannes Hafstein hafði í svo ríkum mæli og hann fékk orð fyrir að eyða fremur en spara. Hann lét verkin tala. Þar að auki var Hannes Hafstein kannski einmitt það sem þjóðina vantaði, hann var glæsimennið, karlmennið, heimsmaðurinn og lífsnautnamaðurinn sem hafði sungið vífi og vínum lof í ótal kvæðum. Hann kom með nýjan andblæ sem vakti með Íslendingum tilfinningu fyrir því að þeir gætu staðið útlendingum snúning í hvaða skilningi sem er, hann kom með nýjan bjartsýnisanda og sjálfstraust sem hafði svo átakanlega vantað í þjóðlífið. La belle epoke, fallega tímabilið, hefur þetta tímabil verið kallað í Evrópu. Hannes Hafstein var holdgervingur la belle epoke á Íslandi.

Eftir að stúdentsárum lauk var skáldskapurinn alltaf í öðru sæti hjá Hannesi Hafstein. Öðru hvoru orti hann þó kvæði sem eftir var tekið og má þar nefna aldamótakvæði hans. Eitt af fegurstu kvæðum sínum orti hann um æskustöðvar sínar hér í Eyjafirði árið 1911, kvæðið Hraun í Öxnadal. Og það ber óneitanlega merki rómantíkurinnar sem Hannes Hafstein hafði þó farið háðulegum orðum um. Vil ég ljúka erindi mínu með því að fara með fyrsta erindið í því:

 

Þar sem háir hólar
hálfan dalinn fylla
lék í ljósi sólar
lærði hörpu að stilla.
Hann sem kveða kunni
kvæðin ljúfu, þýðu,
skáld í muna og munni
mögur sveita-blíðu.