Ritgerðasamkeppni framhaldsskólanemenda um heimastjórnartímann
Menntamálaráðherra afhenti verðlaun og viðurkenningar í Þjóðmenningarhúsi
Sjö framhaldsskólanemendur hlutu viðurkenningar í ritgerðarsamkeppni í tilefni 100 ára afmælis heimastjórnar, þar af þrír 100 þúsund króna verðlaun hver. Nemendur skrifuðu um Heimastjórn á Íslandi, aðdraganda og afleiðingar. 
Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, menntamálaráðherra, afhenti verðlaunin í Þjóðmenningarhúsi í dag, laugardaginn 15. maí.
Þeir sem hlutu 100 þúsund króna verðlaun voru; Sigurður 
Helgi Oddsson, Menntaskólanum á Akureyri. Um ritgerð hans sagði í úrskurði dómnefndar: “Höfundur sýnir ritgerðinni mikinn áhuga og skilning á efninu og lifir sig inn í stjórnmálaátök tímabilsins og bregður upp glæstri mynd af Hannesi Hafstein sem skáldi og stjórnmálamanni.” Magnús Sigurðsson, Menntaskólanum í Reykjavík: “Í ritgerðinni kemur fram sérlega gott yfirlit yfir aðdraganda og afleiðingar heimastjórnar og þroskaður skilningur á einstaklingum og atburðum auk þess sem höfundur hefur einstakt vald á máli og heimildum.”. Kristín Svava Tómasdóttir, Kvennaskólanum í Reykjavík: “Ritgerðin er hnitmiðuð samantekt á miklu efni og gott yfirlit meginatburða og sýnir höfundur góðan skilning á flóknu efni er varðar aðdraganda og afleiðingar heimastjórnar á Íslandi.”
Þeir sem hlutu viðurkenningar voru: Anna Björg Leifsdóttir, Framhaldsskólanum á Húsavík, Kristín Grímsdóttir, Menntaskólanum á Akureyri, Sigríður Katrín Magnúsdóttir, Menntaskólanum á Akureyri og Anna Njálsdóttir, Borgarholtsskóla.
Dómnefnd skipuðu: Tryggvi Gíslason, magister, formaður, Sigurlaug Anna Gunnarsdóttir, íslenskukennari við Menntaskólann á Akureyri og Árni Indriðason, sögukennari við Menntaskólann í Reykjavík. Ritari nefndarinnar var Júlíus Hafstein.
Ritgerðirnar verða gefnar út í kilju.
Ávarp Tryggva Gíslasonar, formanns dómnefndar,
við afhendingu verðlauna í ritgerðarsamkeppni í tilefni 100 ára heimastjórnar í Þjóðmenningarhúsinu í Reykjavík 15. maí 2004
Menntamálaráðherra, aðrir góðir gestir.Hér verða nú kynnt úrslit í samkeppni framhaldsskólanemenda um heimildaritgerð um Heimastjórn á Íslandi 1904, aðdragandi og afleiðingar sem forsætisráðuneytið efndi til í tilefni 100 ára afmælis heimastjórnar á Íslandi. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir menntamálaráðherra afhendir verðlaun og viðurkenningar fyrir bestu ritgerðirnar. Hver verðlaun nema eitt hundrað þúsund krónum. Auk þriggja verðlaunaritgerða fá fjórar ritgerðir viðurkenningu og bæði verðlaunahafar og þeir, sem hljóta viðurkenningu, fá bókagjöf Íslandssögu Einars Laxness í þremur bindum. Aðrir þátttakendur fá skjal til staðfestingar því að hafa tekið þátt í ritgerðarsamkeppninni.
Í nóvember var samkeppnin kynnt með bréfi til rektora og skólameistara framhaldsskólanna og síðan á vefsíðu heimastjórnar, sem opnuð var í janúar. Skilafrestur var til 15. mars 2004. Alls bárust 13 ritgerðir frá nemendum í sjö skólum:
1. Borgarholtsskólanum, Reykjavík 1
2. Flensborgarskólanum í Hafnarfirði 3
3. Framhaldsskólanum á Húsavík 2
4. Framhaldsskóla Norðurlands vestra á Sauðárkróki 2
5. Kvennaskólanum í Reykjavík 1
6. Menntaskólanum á Akureyri 3
7. Menntaskólanum í Reykjavík 1
Færri ritgerðir bárust en dómnefnd bjóst við. Álit dómnefndar kann að hafa verið ofætlun. Engu að síður mátti búast við, að fleiri af nær 5000 nemendum í framhaldsskólum landsins létu freistast af þessu verkefni. En ástæður þess, að ekki bárust fleiri ritgerðir, eru vafalaust margar. Í fyrsta lagi er hugsanlegt, að verðlaunin hafi í raun ekki freistað framhaldsskólanemenda, sem margir hafa mikið fé milli handa vegna vinnu með námi sínu og 100 þúsund krónur fyrir erfiða vinnu – eins og ritgerðarsmíð af þessu tagi er – kann að hafa bliknað fyrir öðru sem í boði var.
Annir í framhaldsskólum – ekki síst á vorönn – eru einnig miklar, því að auk vinnu með námi gerir nám í framhaldsskólum miklar kröfur um alúð og ástundun. Afstaða skólameistara og kennara og kynning í skólum var líka misjöfn, eins og gefur að skilja. Einnig er hugsanlegt að samkeppni af þessu tagi höfði ekki til fólks á þessum aldri, sem er vant við skrautmeiri samkeppni og meira glamri en þögul íhugun sögulegra atburða löngu liðins tíma. Þá er því ekki að neita, að umræður, sem tengdust 100 ára afmæli heimastjórnar á Íslandi, kunna að hafa haft áhrif á þátttökuna.
En það, sem dómnefnd telur þó mest um vert, er, að nokkrar góðar - og jafnvel mjög góðar ritgerðir bárust í keppnina, ritgerðir sem sýna mikinn áhuga og góðan skilning þátttakenda á sögu þjóðarinnar, enda er það trú mín að Ísland hafi aldrei áður átt jafn mannvænlegu ungu fólki á að skipa og nú.
Dómnefnd í ritgerðarsamkeppninni skipuðu Árni Indriðason, sögukennari við Menntaskólann í Reykjavík, Sigurlaug Anna Gunnarsdóttir, íslenskukennari við Menntaskólann á Akureyri, og Tryggvi Gíslason magister í íslensku, sem var formaður dómnefndar. Trúnaðarmaður dómnefndar var Júlíus Hafstein sem jafnframt var ritari nefndarinnar.
Dómnefnd var gert að færa til bókar rökstuðning fyrir verðlaunaveitingu og fyrir veitingu viðurkenninga. Skyldi byggt á þeim rökstuðningi þegar verðlaun og viðurkenningar voru ákveðin. Kemur rökstuðningurinn fram hér á eftir. Allar ritgerðirnar, sem hljóta verðlaun eða viðurkenningar, verða gefnar út í kilju sem dreift verður í framhaldsskólum landsins.
Sagnfræði er að mínum dómi göfug fræðigrein og mikilsverð, af því að til sjálfsþekkingar er mikilsvert að þekkja sögu þjóðar sinnar og sögu annarra þjóða og sögu heimsins alls, ekki síst á þessum síðustu tímum aukins alþjóðlegs samstarfs. Í alþjóðlegu samstarfi er nauðsyn að byggja á þekkingu og umburðarlyndi - en ekki aðeins á voninni um aukinn arð peninga. Aukið alþjóðlegt samstarf gerir einnig kröfu um skýra þjóðernisvitund – sem er allt annað en þjóðernisstefna eða þjóðernishroki – því að án skýrrar þjóðernisvitundar er samstarf þjóða óhugsandi. Samfara eðlilegri þjóðernisvitund er einnig vitneskja um rétt annarra til þjóðernis síns – til sinnar þjóðernisvitundar.
Heiðarleg sagnfræði leggur grunninn að réttlátri og mannúðlegri afstöðu og persónusaga og saga þjóða gerir okkur kleift að öðlast vitneskju um, hvað hefur gerst, hvers vegna það gerðist og hvaða afleiðingar það hafði, sem gerðist. Þekking á sögu mannsins er því mikilsverð til sjálfsskilnings og umburðarlyndis og til þess að geta fellt rétta dóma. Heiðarleiki er grundvöllur allra vísinda og allrar fræðiiðkunar - einnig í ritgerðarsamkeppni af þessu tagi - enda hafa verðlaunahafar sýnt heiðarleika í starfi sínu.
Nú vil ég biðja Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur menntamálaráðherra að koma hingað og afhenda verðlaun í ritgerðarsamkeppni forsætisráðuneytisins um efnið “Heimastjórn á Íslandi, aðdragandi og afleiðingar”.
Fyrst eru hér verðlaun fyrir ritgerð með skráningarnúmer 9. Þegar trúnaðarmaður dómnefndar rauf nafnleynd reyndist höfundur hennar vera Sigurður Helgi Oddsson, nemandi í Menntaskólanum á Akureyri. Í umsögn dómnefndar um ritgerðina segir: “Höfundur sýnir í ritgerðinni mikinn áhuga og skilning á efninu og lifir sig inn í stjórnmálaátök tímabilsins og bregður upp glæstri mynd af Hannesi Hafstein sem stjórnmálamanni og skáldi.”
Næstu verðlaun hlýtur höfundur ritgerðar með skráningarnúmer 10. Þegar trúnaðarmaður dómnefndar rauf nafnleynd reyndist höfundur hennar vera Magnús Sigurðsson, nemandi í Menntaskólanum í Reykjavík. Í umsögn dómnefndar um ritgerðina segir: “Í ritgerðinni kemur fram sérlega gott yfirlit yfir aðdraganda og afleiðingar heimastjórnar á Íslandi og þroskaður skilningur á einstaklingum og atburðum auk þess sem höfundur hefur einstakt vald á máli og heimildum.”
Í þriðja lagi hlaut ritgerð með skráningarnúmer 11 verðlaun. Þegar trúnaðarmaður dómnefndar rauf nafnleynd reyndist höfundur hennar vera Kristín Svava Tómasdóttir, nemandi í Kvennaskólanum í Reykjavík. Í umsögn dómnefndar um ritgerðina segir: “Ritgerðin er hnitmiðuð samantekt á miklu efni og gott yfirlit yfir meginatburði og sýnir höfundur góðan skilning á flóknu efni er varðar aðdraganda og afleiðingar heimastjórnar á Íslandi.”
Eins og áður segir hlutu höfundar fjögurra ritgerða viðurkenningar. Höfundar reyndust vera:
Anna Björg Leifsdóttir, nemandi í Framhaldsskólanum á Húsavík,
Kristín Grímsdóttir, nemandi í Menntaskólanum á Akureyri,
Sigríður Katrín Magnúsdóttir, nemandi í Menntaskólanum á Akureyri,
Anna Njálsdóttir, nemandi í Borgarholtsskólanum, Reykjavík.
Að lokum vil ég óska verðlaunahöfum til hamingju með gott verk og samstarfsmönnum mínum í dómnefnd fyrir ánægjulegt samstarf með von um að þessi samkeppni um heimildarritgerð um heimastjórn á Íslandi 100 ára megi auka mönnum þekkingu á efninu og skilning á mikilvægi heiðarlegrar sagnfræði.
