Flokkar og ráðherrar
Stjórnmálaflokkar heimastjórnartímans voru fyrst og fremst þingflokkar, en í lauslegum tengslum við áhrifamenn utan þings, ekki síst eigendur og ritstjóra blaðanna. Frambjóðendur til þings treystu á persónufylgi í kjördæmum sínum ekki síður en flokksfylgi, og stundum var óljóst hvaða flokki þeir myndu fylgja að kosningum loknum.
Kjörtímabilið 1903–1908 var flokkaskiptingin skýr: meirihluti Heimastjórnarflokksins að baki Hannesar ráðherra, en í stjórnarandstöðu minnihluti Valtýinga, sem fyrst höfðu nefnt sig Stjórnarbótarflokk, þá Framfaraflokk, Framsóknarflokk fyrstu ár heimastjórnar, en tóku sér nafnið Þjóðræðisflokkur eftir bændafundinn gegn símanum 1906. Í kosningunum 1908 breytti Þjóðræðisflokkurinn enn um nafn og kallaði sig Sjálfstæðisflokk. Þá hafði runnið inn í hann svonefndur Landvarnarflokkur, þjóðmálahreyfing ungra þjóðernissinna.
Með uppkastskosningunum 1908 hófst umbrotaskeið í íslenskum stjórnmálum sem stóð til 1916. Þing var rofið á þriggja ára fresti, og hverjar kosningar færðu stjórnarandstöðunni meirihluta: Sjálfstæðisflokki 1908 og 1914, Heimastjórnarflokki 1911. Sigurvegararnir völdu ráðherra á næsta þingi: Björn Jónsson 1909, Hannes Hafstein 1912, Sigurð Eggerz 1914. Enginn þeirra hafði setið heilt ár í embætti þegar þingmeirihlutinn klofnaði. Hannes náði að þrauka fram yfir næstu kosningar, en Björn og Sigurður hlutu að víkja fyrir flokksbræðrum sínum, Kristjáni Jónssyni 1911 og Einari Arnórssyni 1915, sem báðir stjórnuðu til bráðabirgða með stuðningi Heimastjórnarflokksins.
Eftir ósigur Heimastjórnarflokks 1908 sat Hannes Hafstein áfram á ráðherrasstóli þar til þingmeirihlutinn 1909 samþykkti vantraust á hann og valdi sem ráðherra Björn Jónsson ritstjóra.
Á næsta þingi, 1911, var Sjálfstæðisflokkurinn sundraður. Hluti hans, „sparkliðið“, stóð að vantrausti á Björn. Nýtt ráðherraefni flokksins var Skúli Thoroddsen sem flestir flokksmenn studdu eða hétu honum a.m.k. hlutleysi. Nokkrir vildu hins vegar frekar styðja Kristján Jónsson, sjálfstæðismann sem nú hafði Heimastjórnarflokkinn líka á bak við sig. Frá tveim þingmönnum höfðu Kristján og Skúli báðir hlutleysisloforð og gátu þar með báðir talið sér meirihluta á þingi. Töldu Danir sér þá heimilt að sniðganga þann sem líklegri væri til að lenda í hörðum deilum um sambúð landanna og völdu Kristján. Í þessari rimmu varð hann viðskila við Sjálfstæðisflokkinn og taldist utan flokka meðan hann var ráðherra.
Á aukaþingi 1912 tók Hannes Hafstein við ráðherradómi öðru sinni, nú í nafni Sambandsflokksins. Að þeim flokki stóðu í fyrstu allir þingmenn nema þrír, en þeim fækkaði brátt og voru í minnihluta á þingi 1913. Hannes stjórnaði þá án eiginlegs meirihluta, en meirihluti þingmanna varði hann vantrausti, m.a. hluti af svonefndum Bændaflokki, en það voru lauslega samtök þingbænda sem urðu ekki að eiginlegum flokki fyrr en 1915.
Í kosningum 1914 var flokkaskipting á mikilli ringulreið, en á þingi endurrisu gömlu flokkarnir tveir: Heimastjórnarflokkur með Hannes Hafstein sem leiðtoga minnihlutans; Sjálfstæðisflokkur sem studdi til valda nýjan ráðherra, Sigurð Eggerz. Eftir nokkurra vikna valdaferil baðst Sigurður lausnar vegna ágreinings við konung í ríkisráðinu, en stjórnaði áfram til bráðabirgða til vors 1915. Þá hafði sú lausn fundist að Einar Arnórsson tæki við ráðherradómi, sjálfstæðismaður eins og Sigurður, en sótti stuðning mest til Heimastjórnarflokksins, rétt eins og Kristján Jónsson 1911. Á þingi um sumarið klofnaði Sjálfstæðisflokkurinn endanlega í tvo hluta. Minnihlutinn, sem studdi Einar ráðherra, var kallaður „langsum“ en meirihlutinn, sem fylgdi Sigurði Eggerz, „þversum“. Auk þess kom Bændaflokkurinn fram á þessu þingi sem sjálfstæður þingflokkur, fyrirrennari Framsóknarflokksins sem var stofnaður 1916. Sama ár varð Alþýðuflokkurinn til, ekki þó sem þingflokkur, heldur stjórnmálaarmur Alþýðusambands Íslands sem þá var nýstofnað.
Þar sem stjórnarskrárbreytingarnar 1915 breyttu miklu um kosningarrétt og um skipan Alþingis var þing rofið og efnt til kosninga 1916 þar sem Heimastjórnarflokkurinn reyndist sterkastur, þá Sjálfstæðisflokkur „þversum“ og hinn nýi Framsóknarflokkur. Þessir þrír flokkar mynduðu 1917 fyrstu samsteypustjórnina, með þremur ráðherrum. Forsætið kom í hlut Heimastjórnarflokks, en sökum heilsubrests Hannesar Hafstein var Jón Magnússon bæjarfógeti valinn forsætisráðherra. Það var stjórn Jóns Magnússonar sem kom fram sambandslagasamningnum við Dani 1918. Eftir 10 ára harðar sviptingar var sambandsmál Íslendinga og Dana leyst með þeim hætti sem gerði Ísland að fullvalda ríki.
