Þýðing þingræðisins
Eftir að einveldi lauk í Danmörku komst þar á þingbundin konungsstjórn: æðstu völd skiptust á milli löggjafarþings og konungs. Konungur bar þó ekki persónulega ábyrgð á stjórn landsins. Það gerði ríkisstjórnin eða ráðherrarnir. En það tilheyrði valdi konungs að velja ráðherrana, umfram allt forsætisráðherra sem síðan myndaði stjórn. Þingið gat reynt að hafa áhrif á ráðherraval konungs, en hann var ekki skyldugur til að fara eftir vilja þingsins í því efni. Þannig var Danmörk ekki þingræðisríki.
Samkvæmt stjórnarskránni 1874 hafði Ísland líka þingbundna konungsstjórn í sérmálum sínum. Alþingi hafði löggjafar- og fjárveitingarvald, en konungur valdi ráðherra. Valdi hann reyndar þannig að fela dómsmálaráðherra Dana jafnan Íslandsmálin.
Í þessu fólust veruleg dönsk yfirráð yfir sérmálum Íslands. Ráðherrann var ekki aðeins danskur maður, sem ólíklegt var að hefði sérlega mikinn áhuga eða þekkingu á Íslandi, heldur var hann hluti af dönskum stjórnmálum, háður þingi og almenningsáliti í Danmörku miklu frekar en á Íslandi, og óhjákvæmilega fulltrúi Dana gagnvart Íslendingum ef hagsmunir rákust á. Sama mátti raunar segja um konunginn sjálfan, þó að ekki þætti kurteisi á Íslandi að gagnrýna konungsvaldið jafn opinskátt og yfirráð dönsku stjórnarinnar.
Þingræði komst á í Danmörku 1901 þegar konungur valdi forsætisráðherra úr þeim flokki sem hafði meirihluta á þingi. Eftir það gat þingmeirihluti gert tilkall til stjórnarmyndunar og valið sér forsætisráðherra að vild; konungi taldist skylt að hlíta því. Ríkisstjórnin, og þar með Íslandsráðherrann, var nú óháðari konungi en áður (það var t.d. ráðherra en ekki konungur sem ákvað að Hannes Hafstein yrði fyrsti ráðherra Íslands). En það breytti engu um sjálfstæði Íslands. Danska stjórnin sótti nú vald sitt til danska þingsins, en hún var engu háðari Alþingi en fyrri stjórn hafði verið.
Áður en þingræði komst á í Danmörku þýddi ekki fyrir Íslendinga að hugsa sér að þeir veldu sér sjálfir ráðherra. Það hlaut konungur að gera, eða kannski fulltrúi hans á Íslandi ef fyllstu sjálfstæðiskröfum fengist framgengt.
En þegar danska þingræðisstjórnin bauð Íslendingum heimastjórn, þá var sjálfsagt að þingræði gilti líka í sérmálum Íslands, þannig að ráðherraval og ráðherraskipti færu eftir vilja Alþingis – eins og verið hefur á Íslandi æ síðan. Þó kom það fyrir á heimastjórnartíma að fleiri en eitt ráðherraefni höfðu stuðning þingmeirihluta, og völdu Danir þá á milli, eins og þeir höfðu valið Hannes Hafstein á sínum tíma. En þegar Alþingi benti ákveðið á einn mann varð konungur að fara eftir því.
Það var ekki aðeins sérstakur ráðherra og stjórnarráð hans í Reykjavík sem færði Íslandi aukna sjálfstjórn 1904, heldur fólst í þingræðinu sjálfu mikilvægur sjálfstæðisáfangi: tilfærsla valds frá erlendum konungi til innlends þjóðþings. Löggjafarvald Alþingis hafði verið háð neitunarvaldi konungs, en með þingræðinu hvarf sú takmörkun. Ráðherranum, sem sat í umboði Alþingis, var ekki stætt á að beita konungi fyrir sig gegn þingviljanum, og konungur hlaut að staðfesta lög og stjórnarathafnir eftir tillögu þingræðisráðherra. Nema því aðeins að danska stjórnin teldi Ísland vera að ganga á rétt Danmerkur eða fara út fyrir mörk sérmálanna; þá gat hún beitt konungi fyrir sig gegn Íslandsráðherra, og þess vegna vildu Danir að það væri í danska ríkisráðinu sem konungur afgreiddi mál með ráðherra Íslands. Að öðru leyti fól heimastjórnin í sér fulla sjálfstjórn Íslendinga í sérmálum sínum. Ef dönsk yfirráð höfðu staðið í vegi fyrir framförum á Íslandi, þá var þeirri hindrun nú rutt úr vegi.
